Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Prywatności. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce. X
wtorek 19 września 2017 | imieniny obchodzi: Konstancja, January
INFORMACJE OGÓLNE
SAMORZĄD TERYTORIALNY
GMINNY PROGRAM REWITALIZACJI
KONKURSY, RANKINGI 2006 - 2010
GOSPODARKA
GOSPODARKA ODPADAMI
ZAGOSPODAROWANIE PRZESTRZENNE
KULTURA
EDUKACJA
SPORT
MIEJSKI KLUB SPORTOWY " SPÓJNIA"
HISTORIA MIEJSCOWOŚCI
TURYSTYKA
ROZWÓJ SPOŁECZEŃSTWA INFORMACYJNEGO
DNI OŚNA
OŚNO LUBUSKIE - WIDZIANE Z LOTU PTAKA
LINKI DO STRON INNYCH URZĘDÓW I INSTYTUCJI ZWIĄZANYCH Z REGIONEM
PKS, PKP
  Ogłoszenia drobne
czytaj »
Katalog firm
i stowarzyszeń
Tutaj na pewno znajdziesz firmę lub stowarzyszenia które działają w obrębie naszego miasta.
Wejdź sprawdź.


Zapraszamy
 
Pogoda w Ośnie Lubuskim
 









 
  
Monografia Od Drossen do Ośna Lubuskiego
  

1.Widok miasta wg ryciny Meriana z około 1650 roku. 

 

Wstęp.

Ośno Lubuskie jest jednym z najstarszych miast północno zachodniej części województwa lubuskiego. Położone wśród wzgórz morenowych Wysoczyzny Lubuskiej, nad Jeziorem Reczynek i wijącą się meandrami rzeką Łęczą łączącą się na północy z wodami Warty. Południowo zachodnie rejony miasta opasuje błękitna wstęga rynnowych, polodowcowych jezior położonych wśród lasów, których zwarte kompleksy rozciągają się po zachodniej i północnej stronie Ośna. Rejon południowy poprzecinany jest licznymi strumieniami. W tym pierwotnym, mało przekształconym pejzażu żyją i gnieżdżą się gatunki zwierząt i ptaków znanych tu od najdawniejszych czasów. Na uroczyskach spotkać można dziki, borsuki, jenoty, a także żółwie błotne, orły bieliki i czarne bociany. W rzekach nadal pływają pstrągi, a w lasach bukowych rosną konwalie i rzadkie odmiany ziół. Przez tę "Niebieską Krainę", jak nazywany był ten rejon w przeszłości, biegną drogi łączące miasto ze Słubicami i Frankfurtem, od północy ze Słońskiem i Kostrzynem, od wschodu z Sulęcinem, a od południa z Rzepinem.

Przebieg dróg, pomimo znaczących regulacji przeprowadzonych w 2 połowie XIX wieku, pokrywa się w większości ze starymi traktami komunikacyjnymi i handlowymi łączącymi ziemie śląskie z Pomorzem i ziemie niemieckie z Wielkopolską. W miejscu skrzyżowania dawnych szlaków, na wyniesieniu terenu chronionego strumieniami, bagnami i wodami jezior założona została przed co najmniej ośmioma wiekami osada, lub może gród, z którego z czasem wykształciło się miasto Ośno. Już w połowie XIII wieku miało rangę miasta targowego, które przez kilka następnych stuleci było stolicą dużego obszaru obejmującego tereny dzisiejszego powiatu Słubickiego i Sulęcińskiego. I chociaż w XIX wieku straciło swą wysoką pozycję, a wojny i pożary znacznie uszczupliły bogatą niegdyś zabudowę,to ślady dawnej świetności można odnaleźć do dziś w obrębie najstarszego członu miasta otoczonego murami obronnymi i rozbudowanych przedmieść. Oprócz średniowiecznych murów obronnych, monumentalnej gotyckiej fary kryjącej w swym wnętrzu kilka cennych dzieł sztuki barokowej, gotyckiej kaplicy poza murami miasta i znajdujących się na terenie cmentarzy klasycystycznych kaplic grobowych, uwagę zwraca oryginalna, neorenesansowa bryła ratusza oraz kilkanaście domów mieszczańskich z przełomu XVIII/XIX wieku, oraz nowszych z XIX i początku XX stulecia.

Każda budowla, zaułek, czy uliczka jest świadkiem bogatej historii miasta, budowanego przez wiele pokoleń mieszkańców pochodzenia słowiańskiego, niemieckiego i polskiego. 750 letnia rocznica pierwszego odnotowania na kartach historii nazwy Ośna jest dobrą okazją do przypomnienia jego początków oraz dziejów dawnych i najnowszych.

Najstarsze dzieje miasta.

Historia osadnictwa w rejonie Ośna sięga bardzo odległych czasów; późnej epoki brązu i kultury łużyckiej z 9-8 wieku.p.n.e. Świadkami pobytu ludzi z tamtych wieków są tu trzy osady i cmentarzysko, odkryte przez archeologów, nieopodal kolonii Rosławice, grodzisko wznoszące się w pobliżu Jeziora Grzybno, oraz pojedyńcze znaleziska w rodzaju siekierek z brązu i licznych fragmentów naczyń. Najcenniejszym skarbem sprzed prawie 3 tysięcy lat jest wykonany z brązu wózek kultowy, eksponowany w muzeum w Nürnberg. Czy na miejscu dzisiejszego Ośna znajdowała się jakaś osada z tego wczesnodziejowego okresu ?, tego nie wiemy.

Wiadomo natomiast, że w okresie poprzedzającym powstanie miasta, ziemie leżące wokół niego i po zachodniej stronie Odry wchodziły w skład terytorium słowiańskiej wspólnoty plemiennej Lubuszan, nazwanych tak od leżącego na lewym brzegu Odry grodu w Lubuszu (Lebus). W drugiej połowie X wieku terytorium to włączone zostało w granice państwa Polan, i jako kasztelania lubuska podlegała do połowy XIII wieku władcom państwa polskiego. Dla umocnienia związków z Polską w latach 1124/1125, z inicjatywy Bolesława Krzywoustego i przy współudziale legata papieskiego Idziego, przeprowadzona została akcja chrystianizacyjna miejscowej ludności uwieńczona powstaniem biskupstwa lubuskiego z siedzibą w Lubuszu. Granice diecezji, podległej archidiecezji gnieźnieńskiej, objęły cały teren kasztelani, która na mocy testamentu Bolesława Krzywoustego w 1138 roku przypisana została do dzielnicy śląskiej i przypadła w udziale synowi Krzywoustego Władysławowi i jego następcom; Bolesławowi Wysokiemu, Henrykowi Brodatemu i Henrykowi Pobożnemu. W granicach księstwa Ziemia Lubuska pozostawała do 1249 roku, kiedy to praprawnuk Krzywoustego, książę legnicki Bolesław Rogatka, w zamian za przyrzeczoną pomoc wojskową w bratobójczej walce o władzę nad dzielnicą śląską, sprzedał arcybiskupowi magdeburskiemu Wilbrandowi gród w Lubuszu i połowę przynależnych doń włości. Już w rok później w wyniku układów pomiędzy arcybiskupstwem magdeburskim, a margrabiami z dynastii askańskiej całe terytorium Ziemi Lubuskiej znalazło się w granicach władztwa askańczyków i od tej pory aż do 1945 roku pozostawało częścią składową Nowej Marchii w granicach państwa brandenburskiego, od 1771 Królestwa Prus, a po 1871 roku cesarstwa niemieckiego.

W źródłach pisanych Ośno pod nazwą Osna, pochodzącą od słowiańskiego słowa Osa (osina, roślina rosnąca na bagnistych terenach), pojawiła się po raz pierwszy w 1252 roku. Wymieniona została na karcie dokumentu zawierającego spis posiadłości biskupa lubuskiego Wilhelma I, jako " ...civitate forensis Osna cum attinenciis suis...". Z lakonicznego zapisu płynie wiele informacji. Po pierwsze dowiadujemy się oto, że w 1252 roku Ośno nie tylko istniało jako miejscowość należąca do biskupstwa lubuskiego, ale że już wówczas było miastem o charakterze targowym. Z zapisu wynika także, że ówczesne miasto posiadało jakieś przyległości, pod którymi rozumieć można albo przedmieścia albo posiadłości wiejskie. W połowie XIII wieku było zatem Ośno miejscowością znacznie rozbudowaną, a data jego początków musiała sięgać znacznie wcześniejszych czasów. Niestety na pytanie kiedy doszło do założenia "civitas" i na jakiej zasadzie, nie mamy udokumentowanej źródłami odpowiedzi. Według miejscowej tradycji trzynastowieczne miasto miało powstać na miejscu wczesnośredniowiecznego grodu, założonego w XII wieku na terenie wzgórza kościelnego, to jest na miejscu, lub w pobliżu obecnego kościoła św. Jakuba. Odnalezione w 1930 roku fragmenty obwarowań w pobliżu kościoła zdają się to potwierdzać. Do pomyślnego rozwoju grodu, a zapewne i do jego powstania przyczyniło się korzystne usytuowanie obronne przy jednym z ważniejszych szlaków handlowych wiodących z głębi Niemiec w kierunku Wielkopolski, oraz przy tzw. Drodze Krzyżowców, którą przemieszczali się mnisi - rycerze ciągnący z kierunku Śląska przez Pomorze w stronę Gdańska i Malborka.

W chwili przejęcia zwierzchności nad Ziemią Lubuską przez margrabiów, Ośno jak również kilka miejscowości po prawej stronie Odry było, jak wiemy, własnością biskupów lubuskich, którzy albo otrzymali je już w XII wieku od Bolesława Krzywoustego jako uposażenie, albo sami przyczynili się do powstania osad na nadanych im włościach. Według polskich historyków status miasta targowego otrzymało Ośno z rąk biskupa lubuskiego Wawrzyńca, w pierwszej ćwierci XIII wieku, na zasadzie usankcjonowania status quo, czyli nadania praw istniejącej tu już wcześniej osadzie przygrodowej lub targowej. W drugiej połowie XIII wieku decyzją biskupa, który od 1276 roku miał swoją siedzibę w pobliskiej Górzycy, w Ośnie ustanowiona została siedziba dekanatu " sed Osna", który według wykazów z początku XV wieku obejmował 31 miejscowości, w tym również Górzycę, i tym samym był największy w rejonie. W tym okresie biskupi z pewnością często odwiedzali miasto, tym bardziej, że mieli tu swoją siedzibę.

Podstawowym źródłem utrzymania mieszkańców od najdawniejszych czasów było rolnictwo, rybołówstwo , łowiectwo, rzemiosło i handel, którego znaczącą rolę podkreśla użyta w dokumencie z 1252 roku nazwa "civitas forensis" - czyli miasto targowe. Na odbywających się tu targach handlowano zapewne nie tylko lokalnymi towarami, ale sprowadzanymi ze Śląska i głębi Niemiec produktami i wyrobami bardziej luksusowymi. Do rozwoju targu przyczyniał się biegnący przez Ośno szlak rycerzy krzyżowców i ciągnących za nimi kupców, którzy nie tylko sprzedawali tu swoje towary ale zaopatrywali się na dalszą podróż. Część dochodów w miodzie, rybach i upolowanej zwierzynie oddawali mieszkańcy na rzecz biskupa, a ściąganiem danin zajmował się przedstawiciel biskupów mieszkający w Ośnie, zapewne w owej wspominanej jeszcze na początku XVIII wieku siedzibie biskupiej. Do niego też najprawdopodobniej należała władza sądownicza.

Ówczesne Ośno, jak to wynika ze zgodnych w tym przypadku ustaleń historyków, zajmowało zachodnią część obecnego miasta w obrębie murów i sięgało; od późniejszego Nowego Rynku po zachodni kraniec murów. Koncentrowało się wokół dużego placu targowego, który do dziś nazywany jest Starym Rynkiem. Na wzniesieniu, na którym stoi obecnie kościół, a gdzie jeszcze przed jego budową znajdował się domniemany gród, usytuowana była prawdopodobnie najstarsza świątynia zbudowana z drewna. O jej obecności przekonuje fakt, iż Ośno już w 1253 roku, było siedzibą dekanatu, a ponadto jako miasto biskupie musiało posiadać swój kościół. W jego pobliżu, jak to już wspominano znajdował się dwór biskupi. Rozplanowanie ulic nie zostało jeszcze rozpoznane, ale należy przypuszczać, że główny trakt przebiegał w lini dawnej ulicy Alte Poststrasse - obecnej Rybackiej. Miasto chronione było wałami ziemnymi, oraz bagnami i rozlewiskami przepływających w pobliżu rzek.

Już wówczas poza obwarowaniami rozciągały się przedmieścia; Frankfurckie po stronie zachodniej i Sulęcińskie po wschodniej. Oba wykształciły się z przygrodowych wiosek, określanych w dokumencie z 1252 roku jako " attinenciis". Wieś po stronie zachodniej zwana Chyżą jako część składowa przedmieścia, przetrwała w formie samodzielnej jednostki administracyjnej do początku XIX wieku. Zamieszkiwana była głównie przez rybaków, żyjących z łowienia ryb w pobliskim Jeziorze Reczynek. Po zachodniej stronie Chyży przy drodze do Frankfurtu, już w XIII wieku powstał szpital św. Gertrudy wraz z kaplicą pod tym samym wezwaniem. Rozwój przedmieścia Sulęcińskiego był bardziej złożony. W XIII wieku jego zabudowa zajmowała teren graniczący z obwarowaniami Starego Miasta po stronie wschodniej. O takim usytuowaniu świadczy miejsce lokalizacji drugiego kościoła szpitalnego, to jest kaplicy św. Jerzego, która do 1829 roku stała pośrodku obecnego Placu Wolności. W pobliżu kaplicy, jeszcze w XIX wieku, jedna z wąskich uliczek nosiła nazwę uliczki św. Jerzego. Jej lokalizacja znana jest z planu Euchlera z 1721 roku i z widoków Meriana i Petzolda z połowy XVII i początku XVIII wieku. Jej kształt architektoniczny w XIII wieku był zapewne podobny do kaplicy św. Gertrudy. Przy kaplicy usytuowany był najprawdopodobniej szpital-przytułek dla chorych i biednych, który po rozbudowie miasta w XIV wieku został przeniesiony poza mury miejskie.

Dzieje miasta od XIV do 1538 roku.

Własnością biskupów lubuskich pozostawało Ośno do końca XIII wieku. Około 1297 roku w bliżej nie wyjaśnionych okolicznościach przejęli je margrabiowie brandenburscy Otto IV i Konrad z dynastii askańskiej. Po wymarciu Askańczyków w 1320 roku, biskup Stefan II rozpoczął starania o zwrot utraconych dóbr, w tym Ośna, które dzięki interwencji papieża Klemensa VI, zostały biskupstwu zwrócone w 1354 roku wraz z 12 tysiącami grzywien srebra gratyfikacji. Nie obyło się przy tym bez klątwy rzuconej na margrabiego Ludwika z dynastii Witellsbachów i jego wasali za zatrzymywane gwałtem miasto. W niespełna 50 lat później biskupi już dobrowolnie zrzekli się praw do Ośna w zamian za trzy wsie w okolicy Górzycy. Stosowny dokument podpisany został w 1401 roku przez margrafa Jobsta z dynastii Luksemburgów, w którego władaniu Ziemia Lubuska pozostawała od 1373 do 1402 roku. Wkrótce potem jej władcami stali się margrabiowie z dynastii Hohenzollernów. W 1412 roku margrabia Friedrich przyjął od mieszkańcow Ośna i Rzepina hołd lenny.

Jednakże zanim do tego doszło, na początku XIV wieku, Askańczycy na prawobrzeżnej części dawnej kasztelani lubuskiej utworzyli nową jednostkę administracyjną zwaną Krainą Torzymską, wspomnianą w źródłach po raz pierwszy w 1375 roku. Nazwę tę wywodzi się od miasteczka Torzym, (Sternberg) założonego około 1276 roku przez arcybiskupa magdeburskiego Konrada von Sternberg. Na stolicę Krainy wyznaczyli margrabiowie Ośno, przekazując władzę w ręce wybieranych przez siebie wójtów. Pierwszym znanym z nazwiska wójtem był rycerz Einrich von Wulkow, który w 1326 roku wraz z mieszczanami frankfurckimi najechał i zniszczył siedzibę biskupią w Górzycy. Wiadomo też, że zarządzał Ośnem jeszcze w 1328 roku. W przededniu rozstrzygnięcia sporu o prawo własności do miasta, stanowisko wójta z siedzibą w Ośnie objął rycerz wielkopolski Dzierżko z Chyciny (Dersekin Weissensee), wymieniony w dokumencie z 1347 roku. Pięć lat później margrabia Ludwig ogłosił mieszkańcom Ośna i Sulęcina, że ich wójtem zostaje rycerz Henselin von Waldow. Wcześniej, w 1350 roku natomiast ten sam margrabia ufundował dla gotowej już zapewne fary ołtarz św. Piotra, a w 1352 roku zatwierdził nadane wcześniej prawa rady i gminy miejskiej.

Z okresem zmian własnościowych i administracyjnych na przełomie XIII/XIV wieku należy wiązać kolejny etap rozwoju Ośna; jego powtórną lokację, rozbudowę i organizację samorządu miejskiego. Fakt rozbudowy miasta nie ulega wątpliwości, natomiast czas tej rozbudowy można związać z aktem przejęcia "civitatis forensis" przez askańczyków w końcu XIII wieku. Pierwszą fundacją nowych właścicieli był kościół farny, którego budowę z kamieni granitowych i cegły rozpoczęto w 1298 roku. Świadczy o tym nie tylko znana z dokumentów data, ale również charakterystyczna dla schyłku XIII wieku forma architektury świątyni. Równocześnie nastąpiło poszerzenie obszaru miasta w kierunku wschodnim, to jest na teren dawnego Przedmieścia Sulęcińskiego, którego wcześniejsza zabudowa została zniesiona, z wyjątkiem kaplicy św. Jerzego, włączonej w obręb Nowego Miasta. Procesem budowy musieli być zainteresowani kolejni wójtowie, bowiem tu ulokowana została ich siedziba. W tym czasie pojawiła się nowa zniemczona nazwa miasta - Drossen, powstała zapewne ze skrótu określenia "Burg an d/e/r Ossen". W źródłach pisanych użyto jej po raz pierwszy w 1344 roku, ale powszechnie zaczęła być stosowana dopiero od XV wieku.

W pierwszej połowie XIV wieku doszło do wykształcenia się samorządu miejskiego, o czym świadczy dokument z 1352 roku, w którym margrabia Ludwig zatwierdził przyznane wcześniej rajcom miejskim przywileje dotyczące zakresu sprawowanej przez nich władzy. Rajcowie ośnieńscy występują również w dokumencie z 1354 roku. Wiemy, że w 1415 roku w mieście urzędowało 8 rajców, na czele których stał burmistrz, chociaż w aktach stanowisko to odnotowane zostało po raz pierwszy dopiero w 1430 roku. Sprawy sądowe niższej instancji rozstrzygał sędzia lenny, którym około 1350 roku był Heinrich von Magdeburg. Sprawy wyższej instancji sądowej należały do kompetencji wójta, a od 1447 roku starosty krajowego. W XV wieku siedziba sądu obu instancji mieściła się w kompleksie zabudowy "Dziedzińca Miejskiego". Ten stan rzeczy utrzymywał się do początku XVI stulecia, kiedy całe sądownictwo wykupione zostało przez samorząd. Pierwszym sędzią miejskim był Peter Rudicke, wymieniony w źródłach w 1513 roku. W tym czasie w strukturach zarządu miasta funkcjonował też pisarz miejski.

Wiedzę o życiu gospodarczym miasta, w ciągu XIV i XV wieku, znamy z nielicznych przekazów źródłowych, które uzupełniają informacje z następnego stulecia. Podstawą utrzymania mieszkańców było nadal rolnictwo rozwijające się w oparciu o powiększone dobra ziemskie. W połowie XV wieku do Ośna, oprócz ziem leżących w bezpośrednim sąsiedztwie, należały też dwie duże wioski; Gronów liczący 5310 mórg i Połęcko z 8500 morgami ziemi. Wioski te kupiła rada miejska w 1458 roku od rycerza Ywana Slaberndorff,a. Uprawiano na nich zboża, len i chmiel, przetwarzając je na potrzeby własne i na handel. Rozwinęło się młynarstwo i browarnictwo. Produkcją piwa, które uważane było za najlepsze w regionie, w 2 połowie XVI wieku trudniła się prawie połowa ludności. W 1565 roku funkcjonowało w Ośnie 857 warzelni tego trunku. Część mieszkańców utrzymywała się z kilkunastu gałęzi rzemiosła, którego różnorodność wymieniają źródła z XVII wieku. Oprócz piekarzy, szewców, garncarzy, kowali, działali wówczas powroźnicy, gwoździarze, bednarze, kołodzieje, szklarze, przędzalnicy, kuśnierze, sukiennicy i pończosznicy. Nadwyżki produkcji sprzedawane były na cotygodniowych targach oraz jarmarkach odbywających się dwa razy w roku, co wynika z dokumentów z 1519 i 1537 roku, zatwierdzających wcześniejsze przywileje targowe. W 1584 roku Ośno otrzymało prawo do urządzania jeszcze jednego jarmarku w roku, na którym handlowano końmi i bydłem. Średniowieczni rzemieślnicy zorganizowani byli w cechy. Brak natomiast informacji o istnieniu zrzeszenia kupców, chociaż warstwa kupiecka musiała tu istnieć, chociażby w celu zaopatrywania mieszkańców np. w sól i inne nie wytwarzane na lokalnym rynku towary. Sprzedażą tzw. towarów kolonialnych zajmował się także aptekarz w założonej w Ośnie w 1560 roku pierwszej aptece.

Władze miejskie czerpały dochody z opodatkowanej działalności swych mieszkańców, a wpływy zasilane były dodatkowo zyskami z opłat drogowych, z rozpraw sądowych, a przejściowo w XIV wieku również z własnej mennicy, założonej w 1369 roku zgodnie z otrzymanym od suwerenów prawem bicia monet. Dochody wydatkowane były na czynsze płacone państwu oraz na potrzeby własne; inwestycje komunalne, przytułki, utrzymanie porządku i obronności miasta. Z zestawienia czynszów płaconych w 1375 roku przez miasta Krainy Torzymskiej i Nowej Marchii, wynika, iż Ośno płacące 24 grzywny srebra należało do miast średnich, dorównujących takim ośrodkom jak Lipiany czy Rzepin. Było większe od ówczesnego Kostrzyna, ale dwukrotnie słabsze gospodarczo od Gorzowa, płacącego 52 grzywny czynszu. Liczba mieszkańców pod koniec średniowiecza sięgała od 1,5 do 2 tysięcy. Duże kwoty wydawało miasto na utrzymanie obronności, szczególnie, że w XIV i XV wieku narażone było na powszechne wtedy "raubritterstwo" czyli zbrojne napady rycerzy rabusiów na mieszczan i podróżnych. W celu obrony przed rabusiami, tworzono związki miast. Do związków tych Ośno wraz z Frankfurtem /Odrą i Rzepinem przystępowało kilkakrotnie w 1308, 1393, 1399 i 1434 roku. Szczególnie spektakularną i udaną akcję zniszczenia gniazda rozbójników, z rodu von Lossow z Boczowa koło Rzepina, przeprowadził związek w 1402 roku. W sytuacji zagrożenia obronę organizowało Bractwo Strzeleckie, którego istnienie w mieście potwierdzają źródła z 1562 roku. Należeli do niego co znaczniejsi obywatele, ale do obowiązku powszechnej obrony zobowiązani byli wszyscy mieszkańcy. Pod koniec XVI wieku takim obowiązkiem objętych było 348 mężczyzn.

O skuteczności samoobrony może świadczyć fakt, iż w ciągu XV wieku miasto dwukrotnie nie dopuściło obcych wojsk poza mury obronne. Po raz pierwszy oparło się nawałnicy czeskich husytów, którzy w 1432 roku, w odwecie za spalenie na stosie Jana Husa, dokonali najazdu na ziemie margrabiów brandenburskich, niszcząc i grabiąc napotkane na drodze wioski i miasta. Drugie, trwające 3 dni oblężenie przeżyli mieszkańcy w 1477 roku, kiedy pod jego mury dotarły wojska śląskiego księcia Jana Żagańskiego, pragnącego odzyskać dziedzictwo swoich przodków. Miasto obroniło się i tym razem, ale doznało najprawdopodobniej wielu strat, łącznie ze zniszczeniem części murów miejskich i zabudowy przedmieść.

Ośno u schyłku średniowiecza znacznie różniło się od trzynastowiecznego "civitas forensis". W wyniku podjętej na przełomie XIII/XIV wieku rozbudowy, nastąpiło poszerzenie i ostateczne ustalenie jego granic, wykształcenie wewnętrznych podziałów i powstanie nowej zabudowy rozlokowanej wokół Starego i Nowego Rynku, który wytyczony został pośrodku miasta. Obszar miasta ujęty został nowymi fortyfikacjami złożonymi z wałów, fos i pierścienia murów obronnych, wznoszonych w ciągu XIV wieku i rozbudowanych po 1477 roku. W murach zbudowanych z kamieni granitowych i z cegły, wzmocnionych basztami i półbasztami, usytuowane były dwie bramy ; Frankfurcka i Sulęcińska, nazwanymi tak od kierunku dróg biegnących w stronę tych miejscowości. Bramy poprzedzone były długimi przedbramiami złożonymi z mostów zwodzonych, przerzuconych nad fosami, i bram przednich. W murach usytuowane były również dodatkowe przejścia dla pieszych, zwane furtami. Po wewnętrznej stronie murów biegła ulica przymurna, zamknięta na odcinku południowo wschodnim, to jest od wylotu ul. Strażniczej do Bramy Sulęcińskiej. Po zewnętrznej stronie tego odcinka muru obronnego biegła fosa z podwójnym korytem.

W pobliżu Nowego Rynku wznosiła się fara miejska, która po rozbudowie przeprowadzonej w ostatniej ćwierci XV wieku uzyskała formę okazałej, trzynawowej i trzyprzęsłowej pseudobazyliki z długim, wielobocznie zakończonym prezbiterium, przyległą do niego zakrystią, masywną wieżą i kaplicą po południowej stronie korpusu nawowego. Wokół kościoła znajdował się cmentarz, który istniał tu do lat osiemdziesiątych XVIII wieku. Na terenie położonym po południowej i zachodniej stronie cmentarza, powstał kompleks budynków związanych z kościołem. Tu zapewne mieściła się szkoła przykościelna. Miejska szkoła założona została w XVI wieku, na co wskazują wzmianki źródłowe z 1516 i 1593 roku. Na Nowym Rynku, nieopodal kościoła, w XIV wieku wybudowany został Dom Kupca, na miejscu którego w następnym stuleciu powstał ratusz, czyli siedziba rady miejskiej, wzniesiona w formie murowanej z cegły prostokątnej budowli, którą rozbudowano w latach 1544/45.

Nowa, wschodnia część miasta zabudowana była domami mieszkalnymi rozlokowanymi wzdłuż trzech długich ulic; Długiej, Kościelnej i Tylnej, z których dwie ostatnie dobijały do poprzecznej ul. Strażniczej. U zbiegu tych wszystkich ulic znajdował się trójkątny plac, na którym stała kaplica św. Jerzego, zbudowana z cegły w XV wieku na miejscu starszej budowli z XIII stulecia. Kwartał w południowo wschodnim narożniku miasta zajmowała zabudowa związana z siedzibą wójtowską, a później zespołu sądów z urzędem kata i miejscem straceń. Ten rejon miasta nazywany był tradycyjnie "Dziedzińcem Miejskim". Domy mieszczańskie z oficynami i budynkami gospodarczymi stawiane na długich, wąskich parcelach, były parterowe i zbudowane w całości w konstrukcji szachulcowej, która polegała na wypełnianiu pól pomiędzy drewnianymi słupami i belkami strychulcami oblepionymi gliną zmieszaną ze słomą. Dachy pokryte były słomą bądź trzciną. Taka technika budowy domostw stosowana była do XVIII wieku. Nic dziwnego zatem, że miasto oceniane było przez potomnych jako "ubogie i niepociągające". Taką opinię zawiera opis podróży pierwszego króla elekcyjnego Rzeczypospolitej, Henryka Walezego, który w 1574 roku zdążając w kierunku granic polskich, przejeżdżł przez Ośno.

Z trzynastowiecznego osadnictwa, po zewnętrznej zachodniej stronie obwarowań, pozostała wioska zwana Chyżą i Przedmieście Frankfurckie z młynem miejskim zwanym Sund Mühle, szpitalem i kaplicą św. Gertrudy. Kaplica wzniesiona początkowo w konstrukcji szachulcowej, w połowie XV wieku została zbudowana od podstaw z cegły, natomiast budynki przytułku i szpitala były nadal drewniane. Kaplica służyła nie tylko pensjonariuszom przytułku ale i mieszkańcom pobliskiej Chyży, wioski zamieszkałej przez najuboższą grupę ludności, przeważnie pochodzenia słowiańskiego. Jej mieszkańcy trudnili się głównie rolnictwem i wykonywali prace pańszczyźniane na rzecz miasta. Stojące tu domostwa i budynki gospodarcze musiały być jeszcze skromniejsze niż w obrębie murów obronnych.

Podobnie zabudowane było Przedmieście Sulęcińskie, które wykształciło się od nowa w ciągu 2 połowy XIV wieku, w formie wsi o układzie okolnicy. W jej centrum, w XV wieku zbudowany został ceglany, sklepiony kościół, wokół którego rozciągał się cmentarz. Na rycinie Petzolda z 1710 roku, opisany został jako kościół św. Trójcy, natomiast osiemnastowieczni kronikarze określają go jako kościół św. Jana. Bezpośrednio przy murach i fosie tuż przed Bramą Sulęcińską, ulokowany był młyn warowny, a do bramy przedniej przylegał szpital św. Jerzego. Trzeci młyn miejski znajdował się przy drodze do Radachowa i płynącej wzdłuż niej rzece Łęczy. Tradycja budowania młynów w tym rejonie miasta przetrwała do XX wieku. Tu również od średniowiecza sytuowane były stodoły. Oba przedmieścia do początku XIX wieku posiadały odrębną od miasta administrację.

Okres nowożytny 1538 -1800

Rytm życia mieszkańców Ośna w ciągu XVI wieku był w zasadzie kontynuacją procesów znanych z poprzedniego stulecia. Znaczące zmiany nastąpiły natomiast w życiu religijnym. Rozpoczęty w Niemczech na początku XVI wieku ruch reformatorski znalazł gorącego zwolennika w osobie margrabiego Jana z Kostrzyna, młodszego syna Joachima I, z dynastii Hohenzollernów, władających Marchią Brandenburską od 1415 roku. Na mocy testamentu Joachima, Jan Kostrzyński po śmierci ojca w 1534 roku, stał się władcą zaodrzańskiego terytorium margrabiów, Nowej Marchii i Ziemi Torzymskiej. W 4 lata po objęciu rządów, Jan Kostrzyński wprowadził luteranizm jako religię obowiązującą, na terenie swojego władztwa. To pociągnęło za sobą sekularyzację dóbr kościelnych i zniesienie istniejącej dotąd administracji kościelnej oraz biskupstwa w Lubuszu, które rozwiązane zostało ostatecznie w 1590 roku. Dobra należące do kościoła ośnieńskiego przejęte zostały przez margrabiego, który przywłaszczył sobie też kosztowności fundowane w poprzednich wiekach przez mieszczan dla fary miejskiej. Mieszczanie, sądząc po wydarzeniach jakie miały miejsce w Górzycy w 1551 roku, nie byli przeciwnikami nowej religii. Otóż we wspomnianym roku to właśnie mieszkańcy Ośna pod przywództwem wójta Hansa von Minkwitz, napadli na to dawne biskupie miasto i zniszczyli słynący cudami obraz Matki Boskiej, który wisiał w tamtejszym kościele i był celem licznych pielgrzymek ludności przywiązanej do wiary katolickiej.

Nowy władca Ziemi Torzymskiej, którego pasją życia stała się budowa potężnej twierdzy i siedziby w Kostrzynie,a na której budowę łożyli też mieszkańcy okolicznych miast, wydał dla Ośna kilka ważnych dokumentów. W pierwszym, z 1542 roku, miasto otrzymało przywilej monopolu na zaopatrywanie w piwo wszystkich karczm w okręgu, w drugim, z 1560 roku, otrzymali przywilej na prowadzenie apteki, w trzecim zaś, z 1562 roku, margrabia zatwierdził przywileje Bractwa Strzeleckiego. Wtedy zapewne powstała siedziba Bractwa, zbudowana po południowo zachodniej stronie miasta, za murami obronnymi. W dokumencie z 1548 roku, znalazło się rozporządzenie o obowiązku budowania stodół poza obrębem murów, które wcześniej stawiane były przy budynkach mieszkalnych, co stwarzało istotne zagrożenie pożarowe. Zarządzenie to było efektem licznych pożarów. O jednym z nich, wybuchłym w 1517 roku wiadomo, że strawił prawie całe miasto, za wyjątkiem uliczki Pfaffengasse (Księżej), położonej w pobliżu kościoła. W czasie tego pożaru najprawdopodobniej ucierpiały zarówno fara miejska i ratusz, bowiem w kościele w latach dwudziestych XVI wieku wymieniono zwieńczenie wieży, a następnie sklepienia we wnętrzu, w latach czterdziestych prowadzono natomiast większe prace remontowe przy ratuszu. Odbudowano także domy mieszkalne, które wznoszono w konstrukcji szachulcowej, jak w okresie średniowiecza. Drewno na odbudowę domów otrzymywali mieszkańcy z lasów miejskich.

Zakaz budowy stodół w obrębie murów nie uchronił jednak miasta przed kolejnymi pożarami, które pod koniec XVI i na początku XVII wieku jeszcze dwukrotnie niszczyły zabudowę. Szczególnie dotkliwe straty ponieśli mieszkańcy w 1596 roku, wówczas jak mówią źródła spaliły się wszystkie domy ryglowe, a ucierpiały także nieliczne wówczas budowle murowane. O rozmiarach zniszczeń kościoła mówi inskrypcja, na zachowanej do dziś tablicy pamiątkowej z 1608 roku. Dowiadujemy się z niej nie tylko o pożarze, ale i o składzie ówczesnej rady miejskiej, na czele której stał burmistrz Martin Martini i Leonhard Stern, a sędziami byli Johann Myler i Johann Laub. Liczba mieszkańców pod koniec XVI wieku była zapewne mniejsza, niż sto lat wcześniej, bowiem w latach 1581 i 1585, ludność zdziesiątkowana została plagami chorób zakaźnych. Pomimo trudności i tym razem odbudowę przeprowadzono dość szybko, bowiem z przekazu z 1614 roku, dowiadujemy się, że tylko na ulicy Rybackiej stały 52 domy, które zresztą w tym samym roku ponownie się spaliły.

Oprócz niszczycielskich żywiołów, w pierwszej połowie XVII wieku uciążliwe dla miasta okazały się skutki Wojny Trzydziestoletniej, trwającej od 1618 do 1648 roku. Najpierw w 1626-1628 przez Ośno przetoczyła się nawałnica wojsk cesarskich Wallensteina, a następnie w latach 1631-1640 przeciągały przez miasto na przemian wojska szwedzkie i cesarskie, a ostatecznie w 1644 roku opanowali je Szwedzi. Nie spowodowało to wprawdzie zniszczenia zabudowy, ale grabienie mienia i żywności doprowadziło do zubożenia mieszkańców, głodu i kolejnej zarazy, która w 1631 roku miała pochłonąć 2000 ofiar, chociaż liczba ta wydaje się być przesadzona.

W 1643 roku władca Brandenburgii, Wielki Elektor Fryderyk Wilhelm zatwierdził miastu dawne przywileje, dzięki czemu nastąpiła odbudowa wielu gałęzi rzemiosła, zwłaszcza sukienniczego, które na początku XVII wieku dawało zatrudnienie dużej liczbie ludności ( w 1612 roku cech sukienników w Ośnie liczył 80 mistrzów tego rzemiosła). Z dokumentów z 1693 roku dowiadujemy się , że sukiennicy obok burmistrza, ławników i piwowarów posiadali w kościele farnym swoje ozdobne ławy. Od dawna byli też opiekunami i fundatorami kilku spośród 22 witraży montowanych w oknach fary od czasów średniowiecza. Zgodnie z tradycją, utrzymanie okien kościelnych w należytym porządku należało bowiem do cechów, które prześcigały się w przynoszących zaszczyt fundacjach witraży. Oprócz sukienników, o okna kościelne dbały cechy: stolarzy i murarzy, garbiarzy i farbiarzy, kapeluszników, kucharzy, gwoździarzy, kuśnierzy, pończoszników, krawców, piekarzy, szklarzy, młynarzy, garncarzy, kołodziejów, tkaczy, szewców, kowali, bednarzy, przycinaczy sukna, kotlarzy, mieszkańców uprawiający rolę i bractwa strzeleckiego.

Jednak całkowita stabilizacja życia nie nastąpiła nawet po zawarciu pokoju westfalskiego w 1648 roku, bowiem wkrótce potem miasto jeszcze dwukrotnie poniosło znaczne straty. W 1657 roku przemaszerowały przez jego teren wojska polskie pod dowództwem Opalińskiego i Grzymułtowskiego, a w latach 1674 -1675 stacjonowały w Ośnie wojska szwedzkie pod dowództwem generała Giesse. Również w XVIII wieku spokój mieszczan dwukrotnie zakłóciły obce wojska, w 1711 roku przeciągnęła tędy 15 tysięczna armia króla saskiego Fryderyka Augusta, a w latach 1758-1760 Ośno okupywały wojska rosyjskie. Ostatnie wydarzenia wiązały się z wojną prowadzoną przez Habsburgów i ich rosyjskich sprzymierzeńców przeciwko Prusom. To właśnie w czasie tej wojny odbyła się słynna bitwa pod Sarbinowem (1758 rok), w której poległo 12 tysięcy żołnierzy pruskich i 19 rosyjskich.

Zabudowa Ośna z XVII i XVIII wieku, znana jest z dwóch rycin - widoków miasta wykonanych w 1650 i 1710 roku, oraz z planu datowanego na 1721 rok. Z materiałów tych wynika, że pomimo różnych kataklizmów, Ośno zachowało średniowieczny plan z pierścieniem murów obronnych, bramami i przedbramiami, głównymi budynkami użyteczności publicznej i gęstą zabudową mieszkalną, która powstała po pożarze z 1596 i 1614 roku. W panoramie miasta dominowała nadal bryła fary, gmach ratusza i kościoła św. Jerzego, a na terenie przedmieść kaplica św. Gertrudy i św. Trójcy. Na początku XVIII wieku w pobliżu kościoła św. Jerzego, który w 1703 roku przejęła w użytkowanie protestancka gmina kościoła reformowanego, zbudowany został dom kaznodziejów, który stał do 1829 roku. Na podstawie innych przekazów źródłowych wiadomo, że około 1600 roku nastąpiła przebudowa "Dziedzińca Miejskiego". Na miejscu średniowiecznej siedziby wójta powstał gmach sądu i kompleks budynków gospodarczych mieszczących magazyny zboża i stajnie.

W trakcie odbudowy miasta prowadzonej na przełomie XVI/XVII wieku nastąpiły zmiany w rozplanowaniu i zabudowie jego najstarszej, zachodniej części. Wkrótce po 1596 roku, na miejscu spalonej przędzalni przy ulicy Różanej, zbudowana została nowa szkoła miejska, a pomiędzy prezbiterium fary miejskiej i ratuszem wzniesiono tzw Stockhaus, pełniący funkcję więzienia. Przy mieszczącej się w tej okolicy ulicy Szkolnej 9, nieopodal kościoła, w 1596 roku powstał browar, zamieniony później na słynną gospodę zwaną Pod Lwami, na miejscu której w średniowieczu miał stać klasztor. W tym samym roku przy Starym Rynku 5 powstała karczma i piwiarnia Pod Markgrafem, która po późniejszych przebudowach i zmianie funkcji stała w tym miejscu do 1945 roku. Po 1650 roku, w związku z uruchomioną w tym czasie linią pocztową, nastąpiła regulacja przebiegu ulic, a zwłaszcza ulicy Rybackiej, przemianowanej w XVIII wieku na ulicę Pocztową. Przy ulicy tej w 1679 roku założona została druga w mieście apteka, a w 1690 roku ówczesny burmistrz Johann Beil wybudował tu swój dom. Na ten okres datować też należy częściową zabudowę Starego Rynku, pośrodku którego wytyczone zostały trzy parcele. Kwartał po zachodniej stronie placu, zabudowany był tradycyjnie jatkami i kramami. Tu stała też waga i studnia miejska. W tym czasie nastąpiła wymiana wielu starych domów na nowe, zwłaszcza przy Nowym Rynku i po północnej stronie fary. Z relacji osiemnastowiecznego kronikarza Beckmanna wynika np., że w 1711 roku na miejscu dawnej siedziby biskupiej i kanonii, powstały domy poczmistrza Bielitza i sędziego Schulze, które usytuoane były w zachodniej pierzei Nowego Rynku. W obrębie murów w 1719 roku stało 325 domów, a liczba mieszkańców wynosiła wówczas 2185 osób.

W XVII wieku wymieniona musiała być też zabudowa przedmieść, na terenie których w 1719 roku stało łącznie 127 domów. Z dokumentów z 1693 roku wynika, że w tym czasie nie było już przytułku i szpitala św. Gertrudy, na Przedmieściu Frankfurckim. Na jego miejscu postawiono wkrótce potem zajazd dla podróżnych, tzw. dom ordynansów zwany Pod Trzema Lipami , a w 1729 roku powstał tu z kolei dom starców. Pozostała kaplica św. Gertrudy, oraz zabudowa mieszkalno gospodarcza Chyży. Na Przedmieściu Sulęcińskim, z dawnej zabudowy, pozostał młyn przy fosie, szpital św. Jerzego oraz kościół św. Trójcy, wokół którego rozlokowane były zagrody wiejskie.

Inne zmiany w zabudowie miasta nastąpiły w 2 połowie XVIII wieku. Wkrótce po 1745 roku rada miejska podjęła decyzję o częściowej likwidacji obwarowań, a w trakcie prowadzonych wtedy prac zniwelowano wały i zaczęto osuszać fosy, po których w efekcie pozostały tylko melioracyjne rowy opasujące cały obwód miasta. Na odzyskanym terenie powstały ogrody mieszczańskie, a z czasem park i promenady. Zasypanie fos pociągnęło za sobą wyburzenie przedbrami, a zwłaszcza szyi bramnych i długich mostów, podczas gdy budynki bram przednich rozebrane zostały znacznie później. Zmiana przeznaczenia terenów przyległych do murów spowodowała akcję wykuwania w nich furt, czyli przejść ułatwiających dostęp do ogrodów. W południowym pierścieniu murów przekuto dwa przejazdy; pierwszemu u wylotu ulicy Różanej nadano nazwę Bramy Nowej, a drugi przejazd, u wylotu ulicy Strażniczej, powstały zresztą na miejscu wyburzonej baszty kolistej, ochrzczono mianem Werdertor. Równocześnie wokół terenu dawnego Ostrowia Kapuścianego (Kohl Werder), na którym od dawna uprawiano warzywa i kwiaty (na planie Euchlera część tego terenu opisana jest jako plantacja konwalii) , wybudowano drogę, którą w XIX wieku obsadzono drzewami, a odcinek w pobliżu murów nazwano romantycznie Aleją Słowików. W zabudowie znajdującej się obrębie murów najistotniejszą zmianą była likwidacja cmentarza przykościelnego, co przeprowadzono w latach osiemdziesiątych XVIII wieku. Wtedy również zakazano pochówków pod posadzkami kościoła. Część płyt ze zlikwidowanych krypt umieszczono w posadzkach i na ścianach fary. Nekropolią Ośna stał się od tej pory cmentarz przy kaplicy św. Gertrudy, i tu od końca XVIII wieku mieszczanie zaczęli budować kaplice grobowe. Teren wokół kościoła został uporządkowany i z czasem wybrukowany.

W zabudowie mieszczańskiej zmieniła się technika budowy domów. Te które były budowane od podstaw, musiały spełniać wymogi wydanego w 1758 roku rozporządzenia o konieczności wznoszenia domów z cegły i stosowania pokryć ceramicznych. Wykonane ze słomy lub trzciny pokrycia dachów musiały być zastąpione dachówkami. Zarządzenie to było respektowane, ale wymiana trwała dość długo. Jeszcze w 1801 roku na 413 domów, 82 miało dachy pokryte materiałami łatwopalnymi. Jeszcze trudniej było z realizacją pierwszej części rozporządzenia, bo według wykazów w 1850 roku połowa domów zbudowana była w konstrukcji szachulcowej bądź ryglowej. Nawet w domach wznoszonych od podstaw, z cegły budowano piwnice i parter, natomiast piętra w konstrukcji tradycyjnej. Większą uwagę zaczęto poświęcać estetyce elewacji uzyskujących bogate dekoracje o barokowych i rokokowych formach. Z budowli użyteczności publiczne, w 1751 roku, wzniesiono gmach szkoły, która usytuowana na rogu ulicy Pocztowej i Starego Rynku mieściła się tam do 1850 roku.

W ciągu XVIII wieku w obrębie murów powstało 88 nowych domów, a na terenie przedmieść zaledwie 15. Na przedmieściach znajdowała się natomiast większość budynków gospodarczych i przemysłowych, których liczba w 1800 roku wynosiła odpowiednio 97 i 9 . Z obiektów przemysłowych na terenie miasta były głównie przędzalnie, zakłady pończosznicze i sukiennicze. Jeden z takich zakładów zbudowany został w 1751 roku na miejscu dawnej szkoły, przy ulicy Różanej. Stodoły i młyny rozlokowane były tak jak dawniej po północno wschodniej stronie miasta. W ich sąsiedztwie, funkcjonowały cegielnie miejskie. Pod koniec stulecia w porównaniu ze stanem z 1719 roku wzrosła też liczba ludności o blisko 800 osób. Przyczyną wzrostu było osadzenie w 1714 roku garnizonu, który stacjonował w Ośnie do 1793 roku.

W 1773 roku samorząd miejski składał się z 2 organów; magistratu i rady miejskiej. W skład magistratu, organu kolegialnego, wchodził nadburmistrz pełniący zarazem funkcję sędziego miejskiego i dyrektora do spraw warzelnictwa piwa, burmistrz ds. policji, skarbnik i 5 senatorów. Rada miejska liczyła 8 rajców, z których połowę stanowili sukiennicy. Samorząd był podporządkowany administracji państwowej. W XVIII wieku mieszczanie Ośna trzykrotnie gościli w swych murach władców państwa: w 1722 roku, uroczystość "Ośniańskich Dni Cesarza", uświetnił swym pobytem Fryderyk Wielki,w 1793 roku przebywał tu Fryderyk Wilhelm II, a w 1800 roku, nocował w mieście Fryderyk Wilhelm III, wraz ze swoją żoną królową Luizą.

Lata 1800 - 1945

Początek XIX wieku zapisał się w dziejach Ośna pod znakiem licznych reform przeprowadzonych w całych Prusach. Ważną i z pewnością bolesną dla miasta decyzją władz pruskich, było przeniesienie w 1810 roku siedziby Starostwa Torzymskiego do Sulęcina, gdzie siedziba ta pozostawała do 1852 roku. Wówczas przeniesiono ją z powrotem do Ośna. W 1876 roku po podziale Starostwa na dwa powiaty; Zachodniotorzymski i Wschodniotorzymski (West i Ost Sternberg ) Ośno stało się stolicą powiatu Zachodniotorzymskiego i było nią do 1904 roku, kiedy przeniesiono ją do Rzepina. W 1817 roku omawiany teren włączony został w granice Rejencji we Frankfurcie nad Odrą.

Równocześnie reformowano administrację miejską, której przekształcenia w ciągu XIX wieku miały miejsce aż czterokrotnie. Pierwsza reforma miała miejsce w 1808 roku. W nowej strukturze na znaczeniu zyskała rada miejska, jako organ uchwałodawczy, podczas gdy magistrat stał się organem wykonawczym, wybieranym przez radę, a zatwierdzanym przez rejencję. Kadencja rady trwała 6 lat, przy czym co 2 lata połowa rajców była wymieniana. W skład rady wchodził burmistrz, skarbnik i 5 rajców. Ważną zmianą było oddzielenie od administracji ogólnej sądu, który w Ośnie przekształcono z miejskiego na Sąd Królewski. W strukturze samorządowej utworzono deputacje i komisje. W Ośnie w 1836 roku było 11 deputacji: ds. budownictwa, zakwaterowania, kasy miejskiej, spraw kościelnych, opieki nad ubogimi, handlu, szkolnictwa, lasów, podatków, ubezpieczeń od ognia, policyjna i zaopatrzenia wojska. W 1850 roku uchwalona została nowa ordynacja wprowadzająca obwód gminny, ale już w 3 lata później wrócono do struktury pierwotnej. Wówczas też powstały nowe deputacje np. ds. zdrowia, oświetlenia, budowy dróg, i szpitali. W 1874 roku przybyły sprawy stanu cywilnego. W 1900 roku rada liczyła 24 członków. Burmistrz sprawujący władzę policyjną miał do pomocy 3 sierżantów i 4 stróżów nocnych. W 1878 roku miasto zgodnie z uchwaloną wówczas nową ordynacją podzielono na 4 obwody. Powołano też Sąd Rozjemczy, a w 1879 roku powstała tu siedziba Sądu Okręgowego. Rozbudowaną administrację uproszczono ustawą z 13 maja 1918 roku, obniżając qworum rady i magistratu do 1/3 składu.

W ramach wprowadzonej na początku XIX wieku w całym państwie reformy rolnej, na gruntach miasta w latach 1820- 1840 powstało 11 prywatnych folwarków i gospodarstw. Miasto posiadało 2 folwarki w Lipienicy i Owczarkach, a wśród mieszczan było 431 prywatnych właścicieli. Własnością Ośna w 1850 roku pozostawało 17 967 mórg ziemi, w tym 10 008 ziemi uprawnej, 175 ogrodów, 910 łąk , 3831 lasów i 1289 mórg wód. Posiadłości te były znacznie większe niż w okolicznych miastach takich jak Lubniewice, Łagów, Sulęcin czy Rzepin. Zmieniła się struktura upraw, ukierunkowana na plantacje warzyw i hodowlę sadzonek. W uprawach przeważał chmiel, len, marzanna i winna latorośl. Płody rolne sprzedawano tak jak dawniej na cotygodniowych targach i 4 jarmarkach, które odbywały się w okresie; przed Wielkanocą, na Zielone Świątki, w dniu św. Bartłomieja i św. Michała. W 1879 roku właściciel gospodarstwa ogrodniczego Max Friedrich, zwany "Konwaliowym Królem" założył w Ośnie nowoczesną plantację konwalii, uprawianych na gruntach podmiejskich do 1945 roku. Eksport sadzonek konwalii do kilku krajów europejskich i do Ameryki, przynosił duże dochody nie tylko właścicielom plantacji, ale i miastu, które w okresie międzywojennym zaczęto nazywać "konwaliowym miastem".

Na początku XIX wieku podupadło tak dobrze prosperujące wcześniej sukiennictwo. Powodem było wprowadzenie przez Rosję w 1815 roku ceł na eksport wyrobów sukienniczych. Rozpoczęła się natomiast eksploatacja leżących w pobliżu miasta pokładów żwiru, gliny, margla i torfu. W 1848 roku uruchomiono pierwszą kopalnię węgla brunatnego we wsi miejskiej w Gronowie, a w 1855 roku w Smogórach. Według relacji Berghausa, w 1850 roku w mieście istniało 58 budynków przemysłowych, do których należały funkcjonujące nadal zakłady sukiennicze i tkackie, garncarskie, garbarskie, szewskie i krawieckie, oraz młyny, w tym dwa parowe założone w 1860 roku i 2 cegielnie.

W 1824 roku przeprowadzono regulacje rzeki Łęczy na odcinku pomiędzy młynem zwanym Hintermühle, a mostem celnym na kanale przed Bramą Sulęcińską. Lokalizacja zakładów przemysłowych poza terenem miasta przyspieszyła akcję modernizacji dróg. Zapoczątkowała je, w 1850 roku, budowa brukowanej szosy na trasie prowadzącej do Frankfurtu, a następnie do Rzepina i Sulęcina. W trakcie prac drogowych odkryte zostały znaleziska archeologiczne z okresu brązu. W tym również okresie dokończono, rozpoczęte jeszcze w XVIII wieku, porządkowanie terenów po dawnych wałach i fosach.

Począwszy od 1800 roku zauważyć można systematyczny wzrost ilości mieszkańców, których liczba w ciągu XIX wieku powiększyła się o prawie 2 tysiące. Od końca XVIII wieku w Ośnie zaczęła się osiedlać ludność pochodzenia żydowskiego, a od połowy następnego stulecia, również polskiego.

W 1900 roku w spisach ludności, figurowało 5172 osoby, przy czym w tej liczbie uwzględniono mieszkańców obu przedmieść, które na początku XIX wieku włączone zostały w granice administracyjne miasta.

W XIX wieku nastąpiły duże zmiany w charakterze zabudowy miasta, zarówno w obrębie murów obronnych, jak i na terenie przedmieść. Jedną z przyczyn wymiany starej zabudowy na nową, był pożar który wybuchł w 1829 roku, trawiąc większą część domów we wschodniej części miasta. Spaliło się wówczas dużo starych budowli, łącznie z dawnym kościołem św. Jerzego, zabudową "Dziedzińca Miejskiego", szpitalem św. Jerzego i bożnicą, wzniesioną na początku XIX wieku, przez gminę żydowską liczącą w 1801 roku 27 osób.

Po pożarze zrezygnowano z odbudowy kościoła św. Jerzego, a na jego miejscu powstał skwer, nazwany później Placem Zwycięstwa. W 1831 roku zbudowano nowy gmach szpitala św. Jerzego, który spoza murów przeniesiono na ulicę Kościelną, gdzie funkcjonował do 1905 roku. Odbudowano też większość domów mieszkalnych przy ulicy Kościelnej, Kopernika i 1 Maja, wznosząc je zgodnie z ówczesną modą w stylistyce klasycystycznej. Domy te budowane były już przeważnie z cegły. W 1841 roku władze miejskie podjęły decyzję o rozbiórce średniowiecznego ratusza i budowie nowego gmachu, który powstał w latach 1844 - 1845 według projektu radcy budowlanego z Frankfurtu/Odrą, Flaminusa. Budowla ta, modernizowana w latach dwudziestych XX wieku przetrwała do chwili obecnej. W 1850 roku przeniesiono szkołę z domu przy ulicy Rybackiej, do nowego budynku przy ulicy 1 Maja, gdzie mieściła się do XX wieku. W starej szkole umieszczono szkołę zawodową. W połowie XIX wieku w mieście funkcjonowały ponadto dwie szkoły prywatne; ewangelicka i katolicka. Ta ostatnia powstała w związku ze znacznym wzrostem liczby katolików w Ośnie, wywodzących się w dużej mierze z ludności pochodzenia polskiego. W 1855 roku, 109 mieszkańców było wyznania katolickiego. Po nie udanej próbie zaadaptowania na kościół kaplicy św. Gertrudy, co miało miejsce w 1822 roku, katolicy wykupili parcelę przy ulicy Długiej 15 i w 1857 roku zbudowali tu niewielką kaplicę, przebudowaną niestety pod koniec XIX wieku na budynek gospodarczy zachowany do dziś. Kilka lat wcześniej, 1850 roku, powstała nowa synagoga, którą usytuowano przy ulicy 1 Maja. W tym samym czasie, w lesie nieopodal wschodniego brzegu Jeziora Reczynek, założony został cmentarz żydowski, z zachowanym do dziś kamiennym ogrodzeniem i kilkoma macewami z końca XIX wieku. W 1874 roku, na Placu Zwycięstwa, ustawiono pomnik Zwycięstwa, poświęcony pamięci poległych w wojnie francusko pruskiej. W 3 ćwierci XIX wieku, przeprowadzono też wiele prac przy murach obronnych, w trakcie których rozebrano bramy, a w pierścieniu murów, których koronę zabezpieczono dachówkami i cegłami, wykuto dodatkowe furty. Ostatni relikt przedbramia Bramy Frankfurckiej rozebrano dopiero w 1911 roku. W tym samym roku, przed Bramą Nową, wybudowano halę gimnastyczną przeznaczoną dla młodzieży szkolnej.

Na początku lat sześćdziesiątych XIX wieku, decyzją władz państwowych, w Ośnie postanowiono zlokalizować seminarium nauczycielskie dla całego regionu. Okazały gmach Królewskiego Seminarium Nauczycielskiego zbudowano w latach 1862-1864 według projektu Flaminiusa, tego samego architekta, który zaprojektował nowy ratusz. Gmach Seminarium usytuowany daleko poza miastem, przy drodze prowadzącej do Rzepina, zachował się do chwili obecnej. W 1876 roku seminarium przekształcono na "szkołę przygotowawczą" (Praprandenanstalt), a w 1925 roku na Państwową Szkołę Wyższego Stopnia, określaną potocznie mianem liceum. Razem ze szkołą zbudowana został hala sportowa, którą w okresie międzywojennym wzniesiono od nowa, natomiast w latach 1886 - 1888, nieopodal seminarium, powstał budynek internatu, zaprojektowany przez budowniczego Zweiga.

Lokalizacja seminarium na krańcach przedmieścia Sulęcińskiego, a następnie założenie tu w 1890 roku dworca lini kolejowej łączącej Ośno z Rzepinem i Sulęcinem, przyczyniło się do znacznych zmian w rozplanowaniu i charakterze zabudowy tej części miasta. Zmiany rozpoczęły się w 1886 roku, od rozebrania dawnego kościóła św. Trójcy (lub św. Jana), użytkowanego wcześniej jako remiza strażacka. Na jego miejscu, w 1891 roku, powstał zachowany do dziś gmach poczty z telegrafem uruchomionym w 1901 roku. Przed budynkiem poczty wytyczono plac o charakterze miejskim, a w jego pobliżu zbudowano kilka okazałych domów. Przed dworcem kolejowym, wytyczono nową ulicę Kolejową, biegnącą równolegle do ulicy Rzepińskiej. Charakter dawnej zabudowy typu wiejskiego, w formie parterowych domów w konstrukcji ryglowej, utrzymano jedynie przy ob. ulicy Słowackiego i ul. Lipowej, przy czym większość z nich powstała przed I Wojną Światową.

U schyłku XIX wieku, w pobliżu dworca i lini kolejowej, zaczęły powstawać zakłady przemysłowe i urządzenia komunalne. W 1893 roku powstała fabryka mebli kuchennych, a pięć lat później, przy wytyczonej wtedy ulicy Mickiewicza (Gaswerksweg), zbudowana została gazownia założona przez Karla Francke z Bremen, przekształcona następnie w spółkę "Licht-u.Kraftwerke Drossen GmbH". Ulice miasta zaopatrzone zostały w oświetlenie gazowe, zastąpione w 1925 roku oświetleniem elektrycznym. W 1912 roku, przy szosie Rzepińskiej spółka prywatna "Continentalen Wasser u. Gaswerk A.G. Berlin", uruchomiła zakład wodociągowy z okazałą wieżą ciśnień, a w latach 1912-1915 wybudowano kanalizację. W okresie przedwojennym, w 1937 roku , nieopodal gazowni, powstał zakład silników elektrycznych założony przez Karla Kaisera. Zakład ten wraz z domem właściciela powstał na miejscu wcześniejszej fabryki skór, a jeszcze wcześniej tkalni i fabryki tapiserii.

W omawianym okresie duże zmiany nastąpiły również w zabudowie Przedmieścia Frankfurckiego. Już na początku XIX wieku, pomiędzy murami obronnymi, a zabudową Chyży, założony został park i gospoda z pawilonem koncertowym zwanym "Konzerthaus Dobberschütz". Teren parku połączono z miastem wykutą w murze furtą, usytuowaną na wprost ulicy Kopernika. W latach 1868-1870, przy ulicy Gronowskiej zbudowano szpital miejski, w którym obecnie mieści się Dom Seniora. W 2 połowie XIX wieku, z uwagi na brak miejsca na cmentarzu przy kaplicy św. Gertrudy, założono nowy cmentarz, po wschodniej stronie szosy Frankfurckiej, tuż za młynem zwanym Piaskowym (Sand Mühle). W 1912 roku cmentarz powiększono o teren po zachodniej stronie drogi. Wzdłuż ulicy Frankfurckiej pod koniec XIX wieku powstało szereg parterowych i piętrowych, wolnostojących domów mieszkalnych. Na przełomie XIX/XX wieku wymieniona została prawie w całości zabudowa ulicy Wodnej (Kietzer Strasse). Ulicę poszerzono, wybrukowano i zabudowano nowymi niewielkimi, parterowymi domami w konstrukcji ryglowej, ustawionymi w zwartych pierzejach z bramami przejazdowymi prowadzącymi na podwórza. Przed fasadami domów posadzono drzewa. Równocześnie ulicę Wodną przedłużono w kierunku Jeziora Reczynek, zmieniając jego nazwę na Röthsee. W 1905 roku przy ulicy Wodnej, w pobliżu jeziora wybudowano szpital św. Jerzego, przeniesiony tu z terenu Starego Miasta. W rok później powstała tu oberża z ogrodem zwana "Tarasem Nad Jeziorem" ( Seeterrasse).

W okresie poprzedzającym I wojną światową, w całym mieście wykonano duże zakresy prac przy modernizacji ulic, które wybrukowano i obsadzono drzewami. Zmieniono numerację domów, na system związany z ulicami. Wcześniej domy oznaczane były numerami narastającymi. Liczba ludności w 1910 roku wynosiła 5006 osób. Rozplanowanie zabudowy miasta i jej charakter, znane są z planu miasta z 1895 roku, fotografii zamieszczonych m.n. w wydanym w 1913 roku inwentarzu zabytków powiatu Zachodniotorzymskiego, oraz z licznych pocztówek wydawanych od początku XX wieku.

I Wojna Światowa, w której brało udział i poległo wielu mieszkańców Ośna, zahamowała rozwój miasta, które w latach dwudziestych, podobnie jak całą Europę, dotknął wielki kryzys. Jedyną nową instytucją utworzoną w mieście w okresie międzywojennym był Urząd Finansowy i katastralny, umieszczone w 1921 roku w budynku dawnego internatu Seminarium Nauczycielskiego. Największą inwestycją w okresie międzywojennym na terenie Starego Miasta, była budowa remizy strażackiej, którą wzniesiono w 1924 roku przy ulicy Strażniczej, na miejscu dawnego magazynu solnego. W 1925 roku zburzono malowniczy, ryglowy Dom Bractwa Strzeleckiego, a nową siedzibę Bractwa wybudowano nad Jeziorem Reczynek. W latach 1934-1935, przy obecnej Alei Pokoju powstał nowy kościół i plebania, zbudowane przez protestancką gminę Kościoła Nowoapostolskiego.W tym czasie rozebrano młyn przed Bramą Sulęcińską, i przebudowano dwa obiekty przed Bramą Nową. Zmodernizowana, po pożarze z 1829 roku, zabudowa ulic: Długiej, Kościelnej, Tylniej, Różanej i Rybackiej, przetrwały praktycznie bez zmian do 1945 roku. Domy ustawione względem ulic przeważnie kalenicowo, podpiwniczone, dwukondygnacyjne, przykryte dachami dwuspadowymi, miały ozdobne fasady zdobione pilastrami, opaskami i gzymsami. W wielu domach zwłaszcza przy ul. Długiej w parterach umieszczono sklepy, które otrzymały witryny i osobne wejścia. Zaplecza kwartałów zabudowane były oficynami, niewielkimi budynkami gospodarczymi, często o funkcji przemysłowej. Wszystkie ulice były wybrukowane, a chodniki ułożone z dużych płyt kamiennych. Ulice oświetlone były lampami najpierw gazowymi a następnie elektrycznymi.

Pomimo kryzysu, w okresie międzywojennym, rozbudowano turystyczną funkcję miasta i bazę mieszkaniową. Już w 1919 roku rozpoczęto prace projektowe wiążące się z budową nowych osiedli mieszkaniowych. Pod zabudowę przeznaczono obszar dawnej dzielnicy stodół, po północno wschodniej stronie miasta. Atrakcyjność tego terenu wynikała z bliskość jeziora, które już od końca XIX wieku było miejscem letniej rekreacji. Prace przy budowie osiedla mieszkaniowego, finansowane przez miasto i spółdzielnie, rozpoczęto w 1920 roku, ale wówczas powstało zaledwie kilka domów przy ob. ulicy Wyspiańskiego i Szkolnej. Większość zabudowy, w formie jedno i dwurodzinnych domów, wzniesiono w tej okolicy po 1927 roku. W tym samym czasie, przy ul. Jeziornej 2, rozpoczęto budowę nowoczesnego gmachu szkoły podstawowej, zrealizowanej w latach 1927 - 1929, według projektu rejonowego mistrza budowlanego Walckera. Drugi zespół osiedla mieszkaniowego powstał w południowo wschodnim rejonie miasta, przy kilku nowych uliczkach wytyczonych w 1929 roku w pobliżu otwartego tu cztery lata wcześniej stadionu miejskiego.

Budowę stadionu i domu sportowego rozpoczęto w 1920 roku, dzięki fundacji urodzonego w Ośnie Oskara Dörflera, znanego kupca i producenta wyrobów mięsnych w Berlinie. Budowę, prowadzoną według projektu architekta Thisiusa, ukończono w 1925 roku. Równocześnie w pobliżu stadionu, powstał pomnik poświęcony pamięci poległych w I wojnie światowej. Pomnik w formie kompozycji złożonej z kamiennych głazów ufundowało Stowarzyszenie Weteranów Wojny. W latach trzydziestych rozbudowano urządzenia sportowo rekreacyjne w sąsiedztwie Jeziora Reczynek. W 1931 roku na wschodnim brzegu jeziora zbudowano kąpielisko, w 1934 roku amfiteatr, a w 1937 roku na placu założonym po zachodniej stronie jeziora, postawiono pomnik nazwany imieniem Dietricha Eckarta, członka NSDAP, bliskiego współpracownika Adolfa Hitlera. Projekt pomnika, wzniesionego w formie wieżowego monumentu, wykonał dr.Gremmelt, rejonowy radca budowlany. W tym samym czasie założono drugie kąpielisko nad Jeziorem Grzybno i rozpoczęto badania archeologiczne na położonym nieopodal tego jeziora wzgórzu. W trakcie prac, prowadzonych pod kierunkiem prof.dr. Unverzagt, odkopano wiele fragmentów narzędzi i naczyń z epoki mezolitu i kultury łużyckiej. W latach trzydziestych, w ramach kryzysowych prac interwencyjnych ( w 1932 roku w Ośnie zanotowano największą liczbę bezrobotnych), wykonano też duże zakresy prac melioracyjnych i drogowych, głównie na terenie gminy. Pracom tym patronowała Narodowo Socjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza ( NSDAP), założona w mieście w 1929 roku. W rok później, po wygraniu wyborów do rady miejskiej przez NSDAP, w Ośnie powstał pierwszy w Prusach parlament nazistowski.

W przededniu Drugiej Wojny Światowej miasto liczyło 1733 gospodarstwa domowe i 5664 mieszkańców. Funkcjonowała kolej, fabryka mebli i maszyn elektrycznych, gazownia i elektrownia, stacja wodociągowa, przedsiębiorstwo ogrodnicze, cegielnie, młyny, liczne browary i gorzelnie. Oprócz Urzędu Miejskiego, działał tu Urząd Finansowy i Katastralny. Były 3 szkoły: podstawowa, średnia i liceum, księgarnia, 3 czynne kościoły protestanckie ( synagogę zamknięto w 1938 roku), urząd pocztowy, muzeum miejskie, dwie apteki, dom starców, remiza strażacka, kąpielisko miejskie, 9 karczem i kilkanaście sklepów. Wydawana była lokalna gazeta ukazująca się, od 1937 roku, pod nazwą "Der Ostmarker", przy czym pierwsze numery lokalnego tygodnika zaczęły być wydawane od 1848 roku. W 1867 roku gazeta miała nazwę "Neumark" , a od 1875 ukazywała się pod nazwą"W-Sternberg Kreisbl.".

Najnowsza historia miasta 1945 - 2000 rok .

Dramatyzm II Wojny Światowej mieszkańcy Ośna odczuli dopiero w przededniu jej zakończenia, w styczniu 1945 roku, kiedy rozpoczęła się operacja przełamania niemieckiej obrony w pasie Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego, prowadzona przez armię radziecką. Wówczas ewakuowana została z miasta ludność cywilna. Ośno podobnie jak Sulęcin leżąc w tyłowym pasie obrony nie był narażony bezpośrednio na działania artylerii, niemniej na skutek działań obronnych i odwetowych zniszczeniu uległo około 45% zabudowy mieszkalnej i gospodarczej. Rosjanie wkroczyli do miasta w pierwszych dniach lutego 1945 roku, ponosząc straty liczące kilkuset zabitych i rannych żołnierzy. W ślad za frontem do Ośna zaczęła napływać ludność polska, która osiedliła się tu na mocy międzynarodowych porozumień w sprawie przyłączenia Ziem Zachodnich do Polski.

W lutym 1945 roku władzę w mieście objął radziecki komendant wojenny, z siedzibą w Rzepinie, którego zadaniem miało być zapewnienie bezpieczeństwa przesuwającym się na front oddziałom wojska oraz utrzymanie porządku na zajętym terenie. W ślad za frontem do miasta zaczęli napływać pierwsi polscy osadnicy, których liczba pod koniec 1945 roku wynosiła 1470 osób. W tym 1132 osoby przybyły zza Buga z terenów zagarniętych przez ZSRR, 56 z Rumuni, 197 z robót przymusowych z terenu Niemiec i 123 z Centralnej Polski. Z mieszkańców autochtonicznych pozostało w mieście 52 osoby. W ciągu 4 następnych lat liczba stałych mieszkańców wzrosła do około 2000 osób. Wszyscy byli wyznania rzymsko katolickiego. W prowadzonych do 1950 roku spisach ludności nie odnotowano ani jednej osoby innego wyznania, czy też osoby bezwyznaniowej. Wśród przesiedleńców przeważała początkowo ludność pochodzenia wiejskiego i osadnicy wojskowi ze zdemobilizowanych żołnierzy polskich i ich rodzin.

Zarząd nad miastem i gminą z ramienia polskiego rządu objęła 29 kwietnia 1945 roku grupa operacyjna przybyła z Poznania, kierowana przez Waleriana Zwolskiego, który mianowany został burmistrzem. Zadaniem grupy, zgodnie z uchwałą Polskiej Rady Ministrów z dnia 2 marca 1945 roku, miało być organizowanie administracji polskiej na Ziemiach Odzyskanych. Grupa działająca w składzie; burmistrz, 2 sekretarzy, 2 pomocników, 1 gospodarz, komendant posterunku milicji, oraz jego zastępca i milicjanci wraz z Radą Doradczą, funkcjonowała w mieście do czasu ukonstytuowania się Miejskiej Rady Narodowej, to jest do 14 grudnia 1945 roku. Przewodniczącym Rady został Zdzisław Skiba mianowany na burmistrza trzy miesiące wcześniej. Miejska Rada Narodowa na czele z burmistrzami Zarządu Miejskiego, istniała do 1950 roku. Następcami Zdzisław Skiby na tym stanowisku byli; Stanisław Ruchlewicz, Tadeusz Lauferweiler Tadeusz Ośniański i Wojciech Pajchrowski. Ze sprawozdania z działalności powiatu rzepińskiego za rok 1947 wynika, że tak częste zmiany burmistrzów były celowe "Częste odprawy burmistrzów oraz wójtów, mają na celu poza innymi ważnymi sprawami, cel stworzenia jednolitego typu ob. Kresowca". W czerwcu 1950 roku zadania zarządu miejskiego przejęło Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, na której czele stał przewodniczący. Funkcje te w okresie od 1950 do 1975 roku pełnili; Konstanty Bakowiec, Teodor Kosiński i Paweł Westwalewski. Po reorganizacji administracji w 1975 roku utworzony został Urząd Miasta i Gminy kierowany przez naczelników; Pawła Westwalewskiego i Edmunda Pilimona, obecnego burmistrza pełniącego tę funkcję od 1990 roku.

Pod względem administracyjnym, Ośno liczące poniżej 5000 mieszkańców, zaliczone do grupy tzw miast niewydzielonych, pozostawało do 1975 roku w obrębie powiatu rzepińskiego i województwa najpierw poznańskiego a następnie zielonogórskiego. W latach 1975 - 1999 znajdowało się w granicach województwa gorzowskiego, a od roku 2000 w obrębie województwa lubuskiego z siedzibą w Gorzowie Wielkopolskim i w granicach powiatu Słubice. Aktualnie liczy 3833 mieszkańców.

Życie mieszkańców Ośna w pierwszych latach po wojnie było bardzo trudne. Nacechowane poczuciem tymczasowości, obcości zastanej kultury i problemów związanych z brakiem żywności, a także pracy, bowiem w mieście z uwagi na uszkodzenia nie funkcjonował żaden zakład przemysłowy oprócz tartaku i młyna. Nie działały wodociągi, gazownia, kanalizacja, uszkodzone były drogi i ulice, mosty, linie elektryczne, i zniszczona była prawie połowa zabudowy wewnątrz murów obronnych. Zjawiskiem powszechnym była stała migracja ludności i ogromne zróżnicowania kulturowe, co nie sprzyjało procesom stabilizacji.

Podstawowym źródłem utrzymania mieszkańców było rolnictwo; gospodarstwa indywidualne nadawane chłopom z Państwowego Funduszu Ziemi i Państwowe Gospodarstwa Rolne, które z uwagi na brak przystosowania do miejscowych warunków, system nakazowy i porzucanie przez rolników gospodarstw, nie funkcjonowało zbyt dobrze. W protokołach z posiedzeń Miejskiej Rady Narodowej odnotowywano wielokrotnie konieczność zagospodarowania odłogów, walkę z plagami gryzoni i chwastów. Poza rolnictwem, część mieszkańców Ośna zajmowała się rzemiosłem i usługami. Według wykazów z 1948 roku w mieście funkcjonowało 13 zakładów handlowych i 15 warsztatów rzemieślniczych. Co ciekawe w sprawozdaniach z lat 1950 - 1957, stwierdzono, iż wcześniej w Ośnie nie było żadnego warsztatu rzemieślniczego. W źródłach z tamtych czasów jest niestety więcej tego typu nieścisłości. Pewne jest, że w 1947 roku uruchomiono mleczarnię, którą wraz z trzema filiami przejęła powstała wówczas Spółdzielnia Samopomoc Chłopska. W gestii Spółdzielni pozostawały również ośrodek maszynowy, rzeźnia, magazyny zbożowe i magazyny nawozów sztucznych. Młyn przez długi czas pozostawał pod bezpośrednim zarządem miasta, poczym przekazany został Spółdzielni. W Ośnie mieściła się również siedziba Nadleśnictwa Lasów Państwowych. W 1947 roku miało miejsce osobliwe wydarzenie dotyczące zachowania ówczesnego nadleśniczego Rocha Mende, które dość dobrze charakteryzuje atmosferę tamtych czasów. Otóż członkinie miejscowej organizacji Ligi Kobiet, na zebraniu Zarządu Miejskiego zażądały zwolnienia z funkcji tegoż nadleśniczego, bowiem pozwolił on jeńcom niemieckim zatrudnionym w lasach na śpiewanie przez 55 minut pieśni "Deutschland über alles".

Do usuwania skutków działań wojennych, przystąpiono w marcu 1948 roku, to jest w okresie, kiedy skomunalizowane zostało 55 budynków i placów na terenie miasta. Wówczas rozebrano 74 uszkodzone domy, a odzyskaną z rozbiórki cegłę, dachówki i elementy żelazne wywieziono do Poznania uzyskując za te materiały sumę 3.300 zł ( porcja chleba kosztowała w tym czasie 1.50, a czynsz za 1 pokój w skali miesiąca 8,00 zł.). W następnych latach ogółem rozebrano 200 obiektów. Drewno sprzedawano mieszkańcom na opał, a gruzy składowano po zewnętrznej stronie murów obronnych. Tego typu prace prowadzono do 1963 roku. Jesienią 1948 roku z terenu miasta ekshumowano 362 ciała poległych żołnierzy radzieckich i przeniesiono je do 4 mogił zbiorowych na cmentarzu komunalnym. Cmentarz przy kaplicy św. Gertrudy przekazany został Zarządowi Parafii w Ośnie w 1946 roku

Równocześnie z odgruzowywaniem miasta prowadzono prace porządkowe i remontowe, które w pierwszym dziesięcioleciu koncentrowały się na naprawach urządzeń komunalnych; głównie sieci elektrycznych i wodociągowych oraz ulic, mostów, studni, budynków użyteczności publicznej i domów mieszkalnych, których łączna liczba wynosiła 428. Rozpoczęto również czyszczenie rowów po północnej stronie miasta i meliorację przyległych do murów pól. Większość prac porządkowych i melioracyjnych wykonywana była w ramach robót przymusowych, tzw. szarwarków. Od 1945 roku trwała też akcja usuwania szyldów i pomników z napisami niemieckimi i przekształcanie nazw ulic, które w pierwszym okresie były tłumaczeniem nazw niemieckich, a od 1947 roku przybrały miano prawie wyłącznie polskich pisarzy, generałów i bohaterów narodowych. Przemianowania nazw następowały w późniejszych czasach jeszcze parokrotnie.

Do najwcześniej uruchomionych instytucji, oprócz Urzędu Miejskiego umieszczonego w ratuszu, należał kościół św. Jakuba poświęcony jako świątynia katolicka w sierpniu 1945 roku. Pierwszym proboszczem był ks. Antoni Mioduszewski, z którego inicjatywy przeprowadzone zostały prace porządkowe i remonty wnętrza. Jesienią tego samego roku rozpoczęto nauczanie dzieci w Szkole Podstawowej. W 1946 roku utworzona została Biblioteka Miejska, a w rok później, w dawnym budynku Seminarium Nauczycielskiego, otwarto Liceum Pedagogiczne wraz z internatem dla młodzieży zamiejscowej. W 1949 roku dyrektorem Liceum był mgr. Józef Fietz. Przy szkołach prowadzone były kursy dla analfabetów, których liczba jeszcze w 1949 roku wynosiła 80 osób. W 1948 roku otwarto przedszkole, aptekę i pocztę. W 1950 roku po zlikwidowaniu założonego wcześniej punktu P.C.K. uruchomiona została Izba Porodowa i Ośrodek Zdrowia, w którym przyjmował jeden lekarz. W 1951 roku otwarto Szkołę Rolniczą, a wkrótce potem, po długich staraniach otworzono kino Bałtyk. Wcześniej filmy głównie produkcji radzieckiej, wyświetlane były przez kino objazdowe. Środkiem komunikacji była początkowo kolej a od lat sześćdziesiątych uruchomiono połączenia autobusowe. W tym również okresie zaczęło funkcjonować kąpielisko.

O pewnej stabilizacji życia w mieście można mówić począwszy od lat sześćdziesiątych. Na terenach gromady (gminy) Ośno ustaliła się liczba gospodarstw indywidualnych i Państwowych Gospodarstw Rolnych. W latach siedemdziesiątych istniało 9 takich Gospodarstw, z których 7 zrzeszało PGR Ośno. Pojawiły się inicjatywy zmierzające do uprzemysłowienia miasta. Jednak uruchomiony w latach 1967/68 zakład przemysłowy "Gumoplast" , 2 małe betoniarnie, czy założone w 1972 roku Spółdzielnia Koszykarska nie przyniosły spodziewanych efektów. Większe znaczenie w latach siedemdziesiątych osiągnął tylko Zakład "Gazomet" w Smogórach, który produkując na eksport należał do najznaczniejszych w gminie. Rozbudowane zostały natomiast usługi. W mieście przez długi czas działała Spółdzielnia Remontowo Budowlana "Studniarz", 22 warsztaty rzemieślnicze i ponad 20 placówek handlowych, już głównie państwowych i spółdzielczych. W 1966 roku na ogólną liczbę mieszkańców wynoszącą 3340 osób, 586 utrzymywało się z zajęć pozarolniczych, w tym 1.5% zatrudnionych było w zakładach prywatnych. W Radzie Miejskiej pracowało 92 osoby. Ten stan z niewielkimi zmianami utrzymywał się do lat dziewięćdziesiątych.

Pod koniec lat sześćdziesiątych miasto zaopatrzone było już w całości w energię elektryczną i podłączone do sieci wodociągowej, modernizowanej od lat pięćdziesiątych do chwili obecnej. Zaniechano natomiast remontu gazowni. W 1964 roku otworzono Szkołę Przysposobienia Rolniczego, którą zlokalizowano w budynku dawnego Liceum Pedagogicznego, przekształconego wówczas na Technikum Ekonomiczne, a w kilka lat później na Zespół Szkół Ekonomicznych. Przy Szkole Podstawowej w 1967 roku rozpoczęto budowę sali gimnastycznej, wznoszonej w czynie społecznym. W 1970 roku za inwestycję tę miasto otrzymało nagrodę w konkursie "Czyny Społeczne 25 lecia Polski Ludowej". W czynie społecznym prowadzono również szereg prac przy upiększaniu miasta zielenią, porządkowaniu cmentarzy oraz terenów rekreacyjnych przy amfiteatrze, kąpielisku i stadionie.

Dużą część dochodów władze miejskie przeznaczały nadal na naprawy i modernizacje ulic, chodników, na oświetlenie ulic i remonty bieżące budynków użyteczności publicznej oraz domów mieszkalnych, których większość była skomunalizowana. W 1963 roku w rękach właścicieli prywatnych znajdowało się 112 domów. Do stale remontowanych budynków użyteczności publicznej należała szkoła, przedszkole, ratusz, Dom Kultury i Kino Bałtyk, przy którym pobity został rekord długości trwania prac, prowadzonych przez 17 lat!. W 1961 roku rozpoczęto też naprawy murów obronnych, częściowo zniszczonych w czasie wojny i zaniedbanych. Warto tu dodać, iż zabytkowe walory murów zauważane były przez władze miejskie już już na pierwszych posiedzeniach Rady. Remonty murów prowadzone są do chwili obecnej, przy czym większość prac finansowana jest z funduszy Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków.

Większe inwestycje w zakresie modernizacji i budowy nowych urządzeń komunalnych oraz budownictwa usługowego pojawiły się w Ośnie w latach siedemdziesiątych i prowadzone są do czasów współczesnych. W latach 1974 - 1999 zabudowana została częściowo zachodnia część Starego Miasta. Najpierw zbudowany tu został pawilon handlowy, następnie gastronomiczny i wreszcie Przychodnia Zdrowia realizowana od 1988 roku, a oddana do użytku w 1999 roku. Równocześnie z robotami budowlanymi modernizowana była sieć wodociągowa i kanalizacyjna. Na wyłączonym spod zabudowy terenie dawnego Starego Rynku urządzono plac targowy, na którym dwa lata temu wymieniono nawierzchnię, ogrodzono i zamieniono na plac spacerowy. Na początku lat dziewięćdziesiątych otworzono dwa domy dla osób starszych i samotnych nazwane Domami Seniora. Pierwszy ulokowano w wyremontowanym budynku przedwojennego szpitala przy ul. Gronowskiej, drugi w budynku dawnej plebani przy ul. Kościelnej. W 2000 roku nową siedzibę otrzymał też komisariat policji. Przeniesiono ją z pomieszczeń na parterze ratusza do starannie wyremontowanego domu przy ul. 11 Listopada.

Pod koniec lat siedemdziesiątych rozpoczął się również rozwój budownictwa mieszkalnego; spółdzielczego i prywatnego. Rozwój tego ostatniego był możliwy dzięki powstałym wówczas możliwościom sprzedaży przez miasto działek budowlanych osobom prywatnym. Pierwsze dwa nowe domy zbudowane przez właścicieli prywatnych powstały w Ośnie w 1979 roku. Do końca lat osiemdziesiątych powstało blisko 50 takich domów wznoszonych głównie przy ulicy Grunwaldzkiej i Gronowskiej. Budowane aktualnie domy powstają w tym samym rejonie miasta, natomiast wielorodzinne domy spółdzielcze realizowane w latach 1980 - 1987 przez Spółdzielnię Mieszkaniową i Zarząd Miasta, zlokalizowano pomiędzy ulicą Kolejową, a ulicą Bolesława Chrobrego oraz przy ulicy Przecznica. Wszystkie budynki podłączane były sukcesywnie do nowych odcinków sieci wodociągowych, oczyszczalni ścieków i kolektorów sanitarnych.

W latach osiemdziesiątych w sposób znaczący ożywiła się turystyka i sport.. W 1984 roku przy zmodernizowanym stadionie miejskim zbudowano obiekt handlowo gospodarczy i rozbudowano kąpielisko. Zorganizowano rajd "szlakiem Jezior' oraz drugi "szlakiem zabytków". W 1985 miasto otrzymało wyróżnienie w ogólnopolskim konkursie "Mistrz gospodarności" i w konkursie na najlepiej zagospodarowaną miejscowość turystyczną. W 1992 roku zorganizowana została po raz pierwszy impreza "Dni Ośna", ciesząca się dużym zainteresowaniem mieszkańców, podobnie jak inne imprezy takie jak; noworoczny pokaz sztucznych ogni, plener malarski czy turniej Łęczy.

Ostatnie dziesięć lat w dziejach Ośna upłynęło pod znakiem reform politycznych, gospodarczych i społecznych prowadzonych w całym kraju od jesieni 1989. Efektem reform w gospodarce było odejście od własności państwowo spółdzielczej na rzecz prywatnej. W rękach prywatnych pozostaje aktualnie większość zakładów rzemieślniczych oraz sklepów. Sprywatyzowane zostały Państwowe Gospodarstwa Rolne, a w mieście prowadzona jest sprzedaż mieszkań komunalnych. Znikły problemy z zaopatrzeniem mieszkańców w towary przemysłowe i spożywcze. Negatywne skutki transformacji przejawiły się w ograniczeniach komunikacji publicznej; zamknięciu linii kolejowej i ograniczeniu kursów autobusów PKS, oraz w rosnącym bezrobociu, wynikającym ze słabego uprzemysłowienia regionu.

Szansą dla Ośna jest rozwój turystyki, promowanej przez władze miejskie zarówno w inwestycjach zapewniających poprawę urządzeń komunalnych ( budowa oczyszczalni ścieków, kanalizacji i wysypiska śmieci), jak i inicjatywach mających na celu ochronę przyrody. W ramach tego typu inicjatyw w 1998 roku utworzony został Zespół Przyrodniczo Krajobrazowy p.n. "Uroczysko Ośniańskich Jezior", którego walory doceniane są zarówno przez turystów, jak i przez mieszkańców miasta.

 

WAŻNIEJSZE ZABYTKI ARCHITEKTURY I SZTUKI

Mury obronne.

Ośno jest jednym z nielicznych w Polsce miast o zachowanym prawie w całości pierścieniu murów obronnych wzniesionych z kamieni granitowych i cegły, stanowiących główny składnik średniowiecznego sytemu obronnego. Wznoszenie kamiennych obwarowań rozpoczęli mieszczanie Ośna, podobnie jak w innych ośrodkach miejskich regionu, wkrótce po powiększeniu obszaru Starego Miasta, a więc na przełomie XIII i XIV stulecia. Pochodzące z osiemnastowiecznej kroniki wiadomości o tym, że Ośno otoczone było przed 1477 rokiem obwarowaniami ziemnymi, należy odnieść do miasta z trzynastego stulecia. Po rozbudowie miasta w kierunku wschodnim, w XIV wieku, stare obwarowania rozebrano i rozpoczęto wznoszenie nowych, przy czym proces budowy był z pewnością dość długi. Posiłkując się przykładami budowy obwarowań np. w Moryniu, można przyjąć iż w XIV stuleciu oprócz wałów i fos istniały już kamienne partie murów z dwoma bramami prowadzącymi na przedmieścia i kilkunastoma basztami. O istnieniu silnych obwarowań w XV wieku, może świadczyć fakt, iż podejmowane przez obce wojska w 1433, a następnie w 1477 roku oblężenia miasta nie powiodły się, chociaż musiały spowodować znaczne zniszczenia murów. W ostatniej ćwierci XV wieku, w trakcie usuwania skutków zniszczeń, mury zostały podwyższone i wzmocnione dodatkowymi bastejami. Rozbudowane zostały również obie bramy, które zaopatrzone w daleko wysunięte poza pierścień murów przedbramia.

Pod koniec średniowiecza system fortyfikacji Ośna składał się z: pierścienia murów obronnych z bramami, furtami i basztami, oraz z wałów i fos biegnących po zewnętrznej stronie miasta. Mury o wysokości sięgającej 6,00 metrów zakończone były ceglanymi blankami dostępnymi z ganków usytuowanych po stronie wewnętrznej. W murach na poziomie ganków umieszczone były otwory strzelnicze. Wjazd do miasta prowadził przez dwie bramy; Sulęcińską i Frankfurcką. Obie złożone były z bram głównych, długich szyi, mostów zwodzonych przerzuconych nad fosami i bram przednich. Bramy po stronie zachodniej z szerokimi arkadami przejazdowymi przykryte były dachami dwuspadowymi. Brama główna po stronie wschodniej nakryta była dachem czterospadowym. Oprócz bram, w murach znajdowało się 6 furt w formie niewielkich przejść zamykanych solidnymi drzwiami, oraz 3 baszty koliste, jeden rondel, 2 baszty półkoliste i 12 baszt prostokątnych otwartych w stronę miasta, nazywanych czatowniami. Wszystkie były wyższe niż mury i przykryte stożkowymi hełmami lub dachami. Mury baszt również zwieńczone były blankami. W jednej, nazywanej Basztą Złodziejską (Diebesturm), usytuowaną w narożniku południowo wschodnim, już od średniowiecza mieściło się więzienie. Wnętrza czatowni podzielone były drewnianymi stropami, a wejścia na nie umożliwiały drabiny. Wokół murów biegła ulica przymurna dorównująca szerokością mniejszym uliczkom miejskim. Oprócz pierścienia murów miasto chronione było od strony południowej, wschodniej i zachodniej szeroką fosą, a od północy bagnistym terenem po obu stronach płynącej meandrami rzeki Łęczy . Pomiędzy fosą a murami znajdowały się wały ziemne.

W czasie Wojny Trzydziestoletniej i późniejszej Trzynastoletniej, obwarowania zostały częściowo zniszczone i w takim stanie przetrwały do 1754 roku. Od tego roku rozpoczęła się ich redukcja, którą rozpoczęto od zasypania fos, wyrównania nasypów ziemnych i rozebrania przedbramii, przy czym fragmenty przedniej Bramy Frankfurckiej, rozebrano dopiero w 1911 roku. W lini przebiegu fos pozostawiono kanały, a na splantowanym terenie mieszczanie zaczęli zakładać ogrody, w związku z czym w murach zaczęto przekuwać dodatkowe przejścia, łącznie z szerokim przejściem bramnym zwanym Bramą Nową, usytuowaną u wylotu ulicy Różanej. Bramy w pierścieniu murów wyburzono w latach siedemdziesiątych XIX wieku, pozostawiając szerokie przejazdy ujęte ceglanymi słupami. Podobny przejazd, o nazwie Werdertor, wykonano u wylotu ulicy Strażniczej. Wyburzono także najbardziej zniszczone półbaszty, zamurowując powstałe luki w ciągu murów. Pozostawione mury i baszty zaczęto sukcesywnie remontować wzmacniając je, równocześnie licznymi przyporami po stronie zewnętrznej. Na przełomie XIX/XX wieku wokół murów wytyczono aleje spacerowe, które wybrukowano i obsadzono dwoma rzędami lip.

Mury, pomimo częściowych uszkodzeń spowodowanych działaniami wojennymi, przetrwały do naszych czasów w takim samym stanie w jakim były przed 1945 rokiem. Począwszy od lat sześćdziesiątych są systematycznie remontowane. Zachowane na całym obwodzie, poza 2 przejazdami na osiach dawnych bram i trzema przebiciami powstałymi po wyburzeniu baszt. Obecnie w murach wzmocnionych kilkunastoma przyporami zachowały się: 2 baszty koliste, 3 półbaszty prostokątne w pełnej wysokości łącznie z dachami, 7 półbaszt prostokątnych bez przykrycia i 7 furt. Mury prawie na całym obwodzie wzniesione są z otoczaków granitowych układanych w warstwach o wysokości około 80 cm. Z cegły o dużych wymiarach i wiązaniu gotyckim zbudowane są górne partie obu baszt i trzech półbaszt, oraz fragmenty murów po stronie zachodniej. Lico wewnętrzne odcinka północnego, korona wyższych odcinków murów i słupy przy przejazdach wykonane są z cegły nowożytnej w wiązaniu blokowym i mieszanym. Wysokość murów jest zróżnicowana od 2,00 do 5,00m, a szerokość ujednolicona, nie przekraczająca 1,00m. Zabezpieczenie korony jest zróżnicowane, część wykonana w formie pulpitowych bądź dwuspadowych daszków pokrytych dachówkami, pozostałe pokryte cegłami i płytkami.

Do najlepiej zachowanych elementów murów należą baszty. Pierwsza usytuowana w południowo wschodnim narożniku miasta, znana pod nazwą Baszty Złodziejskiej. Zbudowana równocześnie z murami w XIV wieku, a następnie rozbudowana po 1477 roku. W tej baszcie od średniowiecza do XVIII wieku mieściło się więzienie dla skazanych przez sąd wyższej instancji. W pobliżu baszty znajdowało się mieszkanie kata i miejsce straceń, na którym stała szubienica. Druga baszta nazwana ,w okresie międzywojennym, Basztą Krzaków, usytuowana jest w połowie północnego odcinka murów. W XVIII stuleciu służyła jako więzienie rezerwowe. Wzniesiona w przyziemiu z kamieni granitowych a wyżej z cegły w wiązaniu wendyjskim. Powstała w XIV wieku i była remontowana w 1740 roku. Obie baszty mają formy cylindrów o 14 metrowej wysokości, i przykryte są stożkowymi hełmami o wysokości 7,00m. Pierwotnie, jak to widzimy na rysunku Meriana z 1652 roku, baszty zwieńczone były krenelażami.

Wszystkie półbaszty są zbudowane w dolnych partiach z kamieni granitowych. Założone na planach prostokątów o wymiarach od 6,00 do 8,00 metrów. Wysunięte poza linię murów w jedną i drugą stronę na głębokość 1,0 m. Trzy spośród nich nazywane Wielką Chyżańską, Smołową i Kapłańską, zachowane są w pełnej wysokości sięgającej około 7,00m. Górne partie wzniesione są z cegły w wiązaniu gotyckim i przykryte są dachami dwuspadowymi lub czterospadowymi. Mury ich przeprute są w dwóch poziomach otworami strzelniczymi oraz otworami półkolistymi i odcinkowymi. W półbaszcie Wielkiej Chyżańskiej, po północno zachodniej stronie miasta, ściany szczytowe ozdobione są podwójnymi blendami ostrołukowymi. Wnętrza, na co wskazują zachowane ślady na murach, podzielone były pierwotnie na trzy kondygnacje przy pomocy drewnianych stropów, a komunikację pionową rozwiązywały drewniane schody i drabiny.

Pozostałe półbaszty, w większości mocno przemurowane, zachowane są tylko w partiach przyziemia.

Pomiędzy półbasztami w pierścieniu murów znajduje się też 7 furt, z których jedna przy dawnej Bramie Frankfurckiej zbudowana została w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Oryginalne formy posiadają 4 furty; najstarsza jeszcze z okresu średniowiecza przy Baszcie Złodziejskiej zamknięta jest drzwiami o stolarce pochodzącej z 2 połowy XIX wieku.

Z pierwotnego systemu obwarowań zewnętrznych pozostały tylko miejsca po fosach w formie kanałów z dwoma mostami przy Baszcie Złodziejskiej i półbaszcie Wielkiej Chyżańskiej. Na miejscu wałów istnieją nadal aleje spacerowe z podwójnymi i pojedyńczymi szpalerami starych drzew; dębów i lip. Po wewnętrznej stronie murów, tak jak przed wiekami, biegnie ulica przymurna o widocznych fragmentach brukowanej nawierzchni, w której zachowały się rynny do odprowadzania wody poza obręb murów.

 

 

Ratusz

Jest najokazalszym gmachem użyteczności publicznej w mieście. Zbudowany został przed połową XIX wieku na miejscu średniowiecznej siedziby władz miejskich, która wywodzi swą nazwę ratusz, od określenia Rathaus (dom rady) . Tu od czasu powołania samorządu miejskiego mieściły się: sala obrad radnych, ławników, pokój burmistrza i pomieszczenia związane z administracją miejską. Wiadomo również, że na parterze części południowej ratusza znajdowała się hala kupiecka, gdzie sprzedawane były białe i farbowane bele sukna, kupowane przez handlarzy z Frankfurtu, Magdeburga i innych miast. W piwnicach ratusza mieściła się piwniarnia i winiarnia oraz składy. W kramach i ławach przyległych do ratusza i ustawionych na Rynku, sprzedawali swoje towary piekarze i rzeźnicy, a na cotygodniowych targach i dorocznych jarmarkach występowali wędrowni kuglarze i trupy teatralne. W gmachu ratusza i wokół niego koncentrowało się życie publiczne mieszkańców: ogłaszane były rozporządzenia, odbywały się zgromadzenia, uroczystości i zabawy. Ratusz ośnieński pełnił taką rolę nie tylko w średniowieczu, ale również w późniejszych stuleciach.

Obecny gmach ratusza jest najprawdopodobniej trzecią z kolei budowlą, jaka stanęła na Nowym Rynku, obszernym placu wytyczonym w okresie rozbudowy Starego Miasta, na przełomie XIII / XIV stulecia. Powstanie pierwszej siedziby rady, a zarazem domu kupca datować można na połowę XIVwieku, od tego czasu bowiem wymieniani są w źródłach przedstawiciele samorządu. Niewykluczone, że najstarszy ratusz miał formę hali targowej wzniesionej najprawdopodobniej w konstrukcji drewnianej. W XV stuleciu wzniesiono nowy ratusz w formie budowli ceglanej, który po nowożytnych przebudowach stał do XIX wieku. Budowlę tę, znaną z rysunku wykonanego w 1841 roku, część historyków datuje na lata 1543-1544, datowanie to sądząc po znanych z rysunku formach, należy raczej wiązać z procesem odbudowy ratusza, który został częściowo zniszczony w czasie pożaru miasta w 1517 roku. Kształt, pokazanej na rycinie bryły ratusza, z podziałami fasady północnej i elewacji wschodniej jest bowiem charakterystyczny bardziej dla sztuki gotyckiej niż renesansowej, którego formy około połowy XVI wieku, były już w Ośnie dobrze znane, świadczy o tym stylistyka przebudowanej w 1538 roku wieży fary miejskiej.

Ten pierwszy ceglany ratusz reprezentował formy typowe dla średniowiecznych ratuszy Pomorza i Brandenburgii. Założony na planie prostokąta, był budowlą podpiwniczoną, dwukondygnacyjną, przykrytą dachem dwuspadowym ze sterczynowymi szczytami przy krótszych elewacjach, szczyt południowy został w XVII wieku wymieniony na barokowy o wolutowo ukształtowanych krawędziach. Elewacje opięte przyporami, podzielone były oknami i blendami ostrołukowymi i prostokątnymi, wykutymi wtórnie w trakcie nowożytnych remontów. Główne wejście do wnętrza miało formę ostrołukowego portalu o profilowanych ościeżach. Z opisów osiemnastowiecznych kronikarzy wynika, że w północnej części ratusza na I piętrze mieściły się pomieszczenia reprezentacyjne tzw. “Audience Stube”, pod nimi sklepiona sala akcyzy “Accise Stube”, a dalej izba sądowa. W gmachu znajdowała się również izba burmistrza i pisarza, a na parterze części południowej znajdowały się stoiska kupców z osobnym wejściem w formie ostrołukowego portalu w elewacji wschodniej.

Mury budowli, niszczonej kilkakrotnie pożarami np. w 1517, 1596 i 1646 roku, pomimo ciągłych remontów ulegały osłabieniu, tak że na początku XIX wieku władze miejskie podjęły decyzję o rozbiórce. Stary ratusz rozebrano w 1841 roku, a już w rok później rozpoczęto budową nowego gmachu według projektu Emila Karla Alexandra Flaminiusa, miejskiego architekta z Frankfurtu nad Odrą. Budowę ukończono w 1844 roku, ale wykańczanie elewacji i urządzanie wnętrz prowadzono jeszcze w 1867 i 1890/91 roku. W 1900 roku założono we wnętrzu oświetlenie gazowe, w latach 1919/20 przeprowadzono remont dachów i zmodernizowano wystrój wnętrz. W 1923 roku założono centralne ogrzewanie, a 2 lata później instalację elektryczną. We wnętrzu, na parterze, znajdował się: pokój burmistrza, sekretariat , kancelaria, wartownia, skarbiec, pomieszczenia kasy pożyczkowo oszczędnościowej, urząd meldunkowy oraz pokój policji. Na piętrze mieściła się sala posiedzeń rady i pokoje urzędników. Na drugim piętrze znajdowało się mieszkanie sądziego Voglera i cele więzienne. W piwnicach urządzono restaurację i piwiarnię, a część pomieszczeń w 1922 roku zaadaptowano na kotłownię. W 1912 roku, staraniem miejscowego Bractwa Strzeleckiego, w części pomieszczeń urządzono muzeum miejskie, w którym eksponowano pamiątki i zabytki z Ośna i okolic. Wystawiane tu były mn. stare chorągiewki z miejscowych kościołów, epitafia, plany i projekty remontów kościołów, zbiory monet i herbów cechowych, kołatki, sprzęt rybacki, sprzętów domowych i form do wypieku ciasta.

W ratuszu po wojnie aż do 1972 roku, obok siedziby władz miejskich, mieścił się hotel, biblioteka i bank spółdzielczy. Do ubiegłego roku znajdował się tu również posterunek policji, obecnie przeniesiony do osobnego budynku. Aktualnie cały obiekt zajmuje zarząd miasta i gminy oraz Urząd Stanu Cywilnego. W okresie powojennym prowadzone były remonty bieżące: w 1973 roku Biuro Projektów z Zielonej Góry opracowało projekt gruntownego remontu, który z uwagi na brak środków rozpoczęto dopiero w latach osiemdziesiątych wykonując tylko część prac. Wymieniono wówczas centralne ogrzewanie, wyremontowano pokój burmistrza i przyległe pomieszczenia oraz część piwnic które zaadaptowano na “klubo-kawiarnię”. Zmodernizowano też wnętrza Urzędu Stanu Cywilnego. Modernizacje pozostałych wnętrz prowadzono w ostatnim dziesięcioleciu.

Dziewiętnastowieczny ratusz jest okazałą ceglaną, otynkowaną budowlą, wzniesioną w modnym w połowie XIX wieku stylu neorenesansu włoskiego z elementami neogotyckimi. Nawiązujące do renesansu formy prezentuje trzyskrzydłowa bryła o boniowanych elewacjach, podzielonych wielkimi półkolistymi oknami. W paradnej fasadzie występują akcenty form gotyckich, wyrażone w kształcie narożnych wielobocznych sterczyn, i trójkątnych tympanonów wieńczących centralną część fasady i środkowego wielkiego okna oświetlającego salę obrad na I piętrze. Twórcą tego niewątpliwie bardzo ciekawego dzieła był wspomniany już frankfurcki radca budowlany Flaminius, uczeń Schinkla, absolwent Akademii Budownictwa w Berlinie, autor projektów: teatru miejskiego we Frankfurcie/Odrą, kościoła w Aruswalde, w Dębnie Lubuskim i mieście Peitz, oraz wzniesionego, w latach sześćdziesiątych XIX wieku, gmachu seminarium nauczycielskiego w Ośnie. Dzięki zaangażowaniu do budowy wybitnego architekta, nowo powstały ratusz godnie zastąpił średniowieczną budowlę, reprezentując tak jak poprzedni ponadregionalną wartość artystyczną. Pierwotny wystrój wnętrz został gruntownie zmieniony w 1 ćwierci XX wieku. Z dawnego założenia pozostało rozplanowanie pomieszczeń na I piętrze, łącznie z salą obrad rady i stolarką oświetlających ją trzech okien. Wnętrza na parterze i II piętrze podzielono na mniejsze, a przebudowane schody, stolarkę drzwi i boazerie wykonano w modnych w latach dwudziestych XX wieku formach “art deco”. W stolarce drzwi wyczuwa się echa stylistyki secesyjnej, ale pozostałe elementy wystroju mają charakter eklektyczny.

 

Kościół św. Jakuba

Jest najstarszą i najbardziej okazałą budowlą w mieście i regionie. Zbudowana została z kamieni granitowych i z cegły, w formie trzynawowej pseudobazyliki, z dwuczłonowym wielobocznie zakończonym prezbiterium, masywną prostokątną wieżą, zakrystią i dwoma kaplicami, przy prezbiterium i nawie. Wnętrze nakryte jest zróżnicowanymi rodzajami sklepień: gwiaździstym, sieciowym i kolebowym, podpartymi w przestrzeni nawy dwoma parami pełnych i dwoma parami półpełnych filarów, o bogato profilowanych trzonach. W złożonej bryle i dyspozycji wnętrz świątyni już na pierwszy rzut oka uwidaczniają się różnice stylowe i chronologiczne, wynikające z etapowego cyklu budowy kościoła w okresie średniowiecza i jego późniejszych przekształceń.

Budowę kościoła rozpoczęto w 1298 roku. Dokument zawierający tę datę umieszczony był w kuli wieńczącej wieżę. Pierwszy etap prac, w trakcie którego zbudowano prezbiterium, korpus nawowy i zakrystię ukończony został około 1350 roku, bowiem w tym roku margrabia Ludwig ufundowł ołtarz św. Piotra. Prezbiterium z tamtego etapu budowy było krótsze od obecnego i zakończone prostokątnie. Planowana już wtedy budowa wieży nie doszła do skutku zapewne z uwagi na brak środków. O zamiarze budowy świadczą pozostawione na elewacji zachodniej strzępia zdradzające pierwotną koncepcję tej części budowli, która miała mieć tę samą szerokość co korpus nawowy. Wydaje się, że w tym etapie budowy nie zdołano przykryć wnętrz naw sklepieniami, i zabezpieczone były tylko więźbą dachową widoczną od środka.

Duża skala świątyni i jej oryginalne formy nie miały sobie równych w najbliższej okolicy. Kompozycją planu i przestrzeni trzynawowej i trzyprzęsłowej pseudobazyliki z dwuprzęsłowym prostokątnie zakończonym prezbiterium, budowniczy, o niewątpliwie dużym doświadczeniu i znajomości rzemiosła, nawiązał do stosowanego w 2 połowie XIII wieku na terenie Brandenburgii i Nowej Marchii typu kościoła łączącego w sobie cechy architektury zakonnej i miejskiej. W stylistyce z końca XIII wieku mieszczą się dwa portale w elewacjach korpusu, zbudowane z cegły w formie okazałych kompozycji złożonych z profilowanych ostrołukowych arkad, ze strefą cokołową i kapitelową oraz z niestety nie zachowanych już wimperg i ujmujących je płycin. Profilowanie ościeży portali ośnieńskich, rozwiązane w formie kolumienek ustawionych w uskokach, utrzymane w jeszcze romańskiej tradycji, ma swoje odpowiedniki w kręgu warsztatu klasztoru cysterskiego w Choryniu i Eberswalde, możnaby zatem sądzić, iż stamtąd wywodzić się mógł budowniczy naszej fary. W jego bagażu artystycznym znalazły się jednak formy nietypowe dla wskazanego środowiska. Są to czworoboczne, ustawione przekątnie filary, o trzonach profilowanych miękko modelowanymi półwałkami, a tego typu detale wywodzą się z kręgu architektury meklemburskiej. Być może mistrzem ośnieńskiej fary był twórca wędrowny, posługujący się repertuarem form stosowanych zarówno na pobrzeżu Bałtyku jak i nad Odrą i Hawelą. Detale kształtek, formowanych na podobnej zasadzie jak w Ośnie, zastosowane zostały w tym samym czasie w jeszcze kilku świątyniach regionu; np. w farze lubniewickiej, sulęcińskiej i w niewielkim kościółku w Ostrowie / Sulęcina. Warto wiedzieć, że właścicielem tej ostatniej miejscowości został, w 1347 roku, wójt Ośna Dzierżko z Chyciny i być może z jego poręczenia nasz architekt i tam zbudował niewielką, ale również bardzo interesującą świątynię.

Dokończenie budowy, z jednoczesną rozbudową, świątyni nastąpiło pod koniec XV wieku. Prace podjęto zapewne wkrótce po 1477 roku, to jest po odparciu oblężenia miasta przez księcia żagańskiego Jana II. Wówczas zbudowana została wieża, wschodnia część prezbiterium i kaplica po północnej stronie starego chóru. Rozbudowana została również zakrystia, a we wnętrzach założono sklepienia. Rozbudowa prezbiterium powiększyła przestrzeń użytkowaną przez duchownych, natomiast wzniesienie masywnej wieży zaakcentowało rangę świątyni, dominującej od tej pory nie tylko nad samym miastem ale i w całej okolicy, tym bardziej, że pierwotnie wieża nakryta była wysokim stożkowym hełmem. O istnieniu w tym czasie sklepień świadczą informacje mówiące o ich zawaleniu w początku XVI wieku. Nową część prezbiterium dwuprzęsłowego, zakończonego pięciobocznie, opiętego wydatnymi przyporami z wielkimi ostrołukowymi oknami, rozwiązano w formach typowych dla schyłku XV stulecia. Wieżę natomiast wzniesiono w formie słabo rozczłonowanego masywu dzielonego w przyziemiu gęstym rytmem płytkich ostrołukowych blend o wyraźnie późnogotyckim rodowodzie. Do budowy kamiennego cokołu, prezbiterium i wieży użyto kwadr z rozebranej wschodniej i północnej ściany starego chóru. W północnej ścianie starego prezbiterium wykuto dwie wielkie arkady łącząc w ten sposób jego wnętrze z nową kaplicą. Arkadę przekuto również we wschodniej ścianie nawy północnej, dzięki czemu wnętrze kaplicy stało się jakby przedłużeniem nawy bocznej. Wnętrza nowej części chóru oraz kaplicy przykryto sklepieniami gwiaździstymi i takie samo założono nad nawą główną, natomiast nawy boczne przykryto sklepieniami krzyżowo żebrowymi. Podobne sklepienia założono we wschodnim, dwuprzęsłowym wnętrzu przyziemia zakrystii. Wnętrza I piętra przykryto analogicznym sklepienieniem gwiaździstym i krzyżowo żebrowym. W zakrystii umieszczono bibliotekę, założoną jeszcze za czasów biskupich. W jej zbiorach, zachowanych do 1945 roku, znajdowało się kilkadziesiąt starodruków, w tym kilka bardzo cennych pochodzących z XV i XVI stulecia. W 1532 roku, z bliżej nie znanych przyczyn, część sklepienia w zachodniej części nawy głównej zawaliła się, ale już w następnym roku podjęto jej odbudowę, którą powierzono mnichowi z zakonu franciszkanów z Frankfurtu/Odrą. Mnichem tym był najprawdopodobniej Andreas Lange, znany z prowadzenia prac budowlanych w swym macierzystym klasztorze.

Z bogatego średniowiecznego wyposażenia wnętrz, niestety nie przetrwały żadne elementy. Oprócz ołtarza z 1350 roku, we wnętrzu stały inne gotyckie tryptyki, stalle, zapewne chrzcielnica i pozostałe wyposażenie, o którym wiadomo ze źródeł szesnastowiecznych, z czasów gdy zostały usunięte przez protestanckich pastorów. Wtedy również, ze skarbca kościelnego, margrabia Jan Kostrzyński zabrał zbiory kielichów, monstrancji i innych cennych przedmiotów, które przez dwa stulecia gromadzone były w świątyni. Jedynym znanym z tego zbioru obiektem, istniejącym w kościele jeszcze na początku XX i zaginionym, był kielich mszalny z początku XIV wieku. Kielich wykonany był z pozłacanego srebra i ozdobiony reliefem przedstawiającym grupę Ukrzyżowania.

Usunięcie średniowiecznych elementów wyposażenia było następstwem reformacji i wprowadzeniem w 1538 roku, przez margrabiego Jana Kostrzyńskiego, religii protestanckiej jako powszechnie obowiązującej. Pierwszym luterańskim proboszczem został Johannes Mangold, z którego polecenia usunięto wspomniane wyżej stare ołtarze. Rok oficjalnego przejścia na luteranizm, zapisał się w dziejach ośnieńskiego kościoła zniszczeniem zwieńczenia wieży, które spaliło się od uderzenia pioruna. W 1539 roku wieżę odbudowano wieńcząc ją nowym dachem i szczytami w stylu włoskiego renesansu, które to formy przetrwały do XVIII wieku.

Ponowne zniszczenie kościoła miało miejsce w czasie pożaru miasta w 1596 roku. Odbudowę pod kierunkiem mistrza budowlanego Gregera Suchela von “Lübrass”, zwanego mnichem, przeprowadzono w 1608 roku. Z opisu zdarzenia, uwiecznionego inskrypcją umieszczoną na sklepieniu przy emporze organowej, wynikało, że zakresem prac objęto remont wieży i odbudowę sklepień. Wykonano również nowe wyposażenie. Z innej, zachowanej do dziś, tablicy pamiątkowej wynika, iż prace finansowane były w całości przez radę miejską. Fragment kościoła z tamtego czasu pokazany jest na rycinie Meriana z około 1652 roku. Widoczną na rycinie wieżę przykrywał dwuspadowy dach, z trójkątnymi wolutowymi szczytami od południa i północy, a wieńczyła ją wieloboczna latarnia, przykryta wysmukłym stożkowym hełmem z chorągiewką. Z ufundowanych wtedy sprzętów do dziś przetrwały; ołtarz główny z 1610 roku z polichromiami z 1627 roku, ambona z 1619 roku, oraz piękna kamienna chrzcielnica z około 1610 roku.

W czasie wojny trzydziestoletniej kościół nie został zniszczony, ale w 1674 roku ucierpiał ponownie od uderzenia piorunem, który kolejny już raz uszkodził zwieńczenie wieży, odbudowane w 10 lat później przez miejscowego mistrza budowlanego Tobiasa Hermanna. Tym razem wieżę przykryto hełmem i ośmioboczną dwuczłonową latarnią, której formy znane są z ryciny Petzolda z około 1710 roku. Z widocznych na rycinie uszkodzeń szczytu kaplicy południowej wynika, że naprawa zniszczeń ograniczyła się tylko do wieży. Dalsze prace podjęto dopiero w 1734 roku, kiedy przeprowadzono też gruntowną renowację wnętrz, polegającą na otynkowaniu ścian, przemurowaniu okien i wymianie starych organów z 1673 roku. W połowie XVIII wieku budowla musiała ponownie ucierpieć na skutek działań wojny 7-letniej, bowiem w 1784 roku wydano 784 talary i 23 grosze na remont, który prowadził mistrz Joh.Gottf.Ewald z Frankfurtu. Zakres wykonanych wówczas prac jest jednak nieznany. W 1796 roku uderzenie pioruna ponownie zniszczyło wieżę i organy. Na naprawę uszkodzeń wykonaną w 1802 roku wydano 400 talarów.

Częste niszczenie zachodniej partii kościoła przyczyniło się do osłabienia konstrukcji sklepień w nawie głównej i w efekcie do ich zawalenia w 1829 roku. Dzięki pomocy króla Fryderyka III oraz władz miejskich wkrótce podjęto odbudowę, zakładając w miejsce dawnych sklepień krzyżowo żebrowych nowe kolebowe, wzmocnione dodatkowo żeliwnymi ściągami. Prace ukończono w 1834 roku. W 1843 roku naprawiono uszkodzone barokowe organy i pomalowano ściany, a w 1848 roku kolejny już raz zmieniono zwieńczenie wieży, nakrywając ją dachem i latarnią osadzoną na ośmiobocznym bębnie. W latach czterdziestych, w trakcie budowy nowego ratusza, uszkodzono posadowienie murów prezbiterium, na którym ukazały się pęknięcia. Wzmocnienie ścian żeliwnymi kotwami wykonano w 1853 roku, wymieniając jednocześnie sklepienia na lżejsze tzw. garnkowe. W latach siedemdziesiątych XIX wieku odrestaurowano wnętrze i wyposażenie oraz wymieniono stolarkę drzwi i okien. Ufundowano też nowe neogotyckie organy. Poświęcenie odnowionego wnętrza odbyło się w przededniu świąt Bożego Narodzenia w 1878 roku. Kolejne większe prace budowlane przeprowadzono w 1915 roku, kiedy założono centralne ogrzewanie. W 1924 roku wyremontowano elewacje korpusu nawowego i wieży.

W niezmienionym stanie kościół przetrwał do 1945 roku, kiedy po zasiedleniu miasta przez ludność polską wrócił na łono kościoła rzymsko katolickiego. W okresie powojennym w kościele prowadzono szereg prac remontowych, które nie zmieniły bryły ani wystroju elewacji. Pierwszy remont przeprowadzono w 1945 roku, a następny w 1956 roku. Remonty polegały na uzupełnieniu ubytków w przeszkleniu okien, pomalowaniu ścian i sklepień oraz na uzupełnieniu ubytków w pokryciu dachu. W 1960 roku w oknie kaplicy północnej założony został witraż projektu Powalisz Bardońskiej z Poznania. W latach osiemdziesiątych przeprowadzono konserwację ołtarza głównego i ambony, a w latach 90 - tych wyremontowano wnętrze. W tym też czasie skuto tynki z filarów odsłaniając ceglane lico kształtek, pomalowano ściany i sklepienia, oraz przeniesiono do wnętrza trzy płyty nagrobne znajdujące się wcześniej na elewacjach. Aktualnie prowadzona jest konserwacja kamiennej chrzcielnicy.

Wyposażenie kościoła

Z bogatego niegdyś wyposażenia kościoła, znanego z kroniki z 1696 roku i inwentarza zabytków z 1913 roku, do naszych czasów przetrwały nieliczne dzieła. Należą do nich; barokowy ołtarz główny z 1610 roku, ambona z 1619 roku, chrzcielnica z około 1610 roku, skarbonka z 1657 roku, 2 tablice pamiątkowe z XVIII wieku, 3 płyty nagrobne z XVIII wieku oraz 3 dzwony z XVII i XIX wieku.

Najcenniejszym dziełem jest ołtarz główny, ufundowany przez radę miejską w 1 ćw. XVII wieku. Widoczna na ołtarzu data 1627 określa rok wykonania polichromii, podczas gdy cała konstrukcja wraz z rzeźbami i snycerką powstały w 1610 roku. Ta data została odkryta w czasie konserwacji ołtarza, który powstał najprawdopodobniej w warsztacie frankfurckim. Ołtarz wykonany został z drewna, ozdobiony polichromiami i złoceniami oraz rzeźbami i snycerką. Złożony jest z predelli, czteropiętrowej nastawy, zwieńczenia i uszaków W predelii znajduje się płaskorzeźba ze sceną Ostatniej Wieczerzy, ujęta po bokach dwoma rzeźbami; anioła po prawej i personifikacją cnoty po lewej. W nastawie znajdują się cztery, umieszczone centralnie, płaskorzeźby ujęte po bokach podwójnymi kolumnami, pomiędzy którymi ustawione są rzeźby alegoryczne i rzeźby przedstawiające świętych. Na płaskorzeźbach ukazane są wielopostaciowe, dynamiczne kompozycje wyobrażające; Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie, Wniebowzięcie i Sąd Ostateczny. W bocznych partiach pierwszego poziomu ustawione są rzeźby św. Piotra i św. Pawła, w uszakach stoją alegoryczne rzeźby przedstawiające Miłosierdzie, po prawej stronie i Wiarę po lewej. Na poziomie drugiej kondygnacji, w niszach, stoją dwaj aniołowie, a w uszakach rzeźba św. Marka po prawej stronie i św. Mateusza po lewej. W niszach trzeciej kondygnacji ustawione są rzeźby aniołów, a w uszakach popiersia ewangelistów; św. Łukasza i św. Jana. Scenę Sądu Ostatecznego ujmują pojedyńcze kolumny i pęki owoców zawieszone na chustach, a wieńczy ją postać siedzącego Chrystusa - sędziego, trzymającego w uniesionych do góry rękach palmę i miecz. Całość zakończona przełamanym tympanonem, na szczycie którego umieszczona jest rzeźba pelikana z rozpostartymi skrzydłami. Główną treścią ołtarza jest wyznanie wiary odnoszące się do Syna Bożego - Chrystusa, który poświęcając swoje życie ofiarowuje ludzkości łaskę zbawienia.

Wybitnym dziełem sztuki manierystycznej jest kamienna chrzcielnica ufundowana około 1600 roku. Złożona z podstawy i czaszy. Podstawa w formie toskańskiej kolumny z bazą i głowicą, jest ozdobiona motywami dwóch kobiecych i dwóch lwich głów, pomiędzy którymi rozpięte są w dwóch poziomach pęki owoców. Wsparta na kolumnie czasza, jest ośmioboczna, ujęta w narożach hermami osadzonymi na wolutowych wspornikach. Pola czaszy wypełnione są płaskorzeźbami na tle zdobionym ornamentami. Na płaskorzeźbach przedstawione są postaci; Chrystusa, siedmiu ewangelistów oraz jednego apostoła. Pod gzymsem wieńczącym, biegnie fryz z imionami widniejących niżej postaci; “CHRISTUR JOH; 3, S.PETRUS.I.CAP. 3; S.PAULUS. AD ROM. 6, S PHILIPPUS ACT 8, S.LUKAS CAP.3, S MARCUS CAP.16” i “S.MATHEUS 6.CAP.3”. Bogaty, plastyczny detal i rzeźbione z rozmachem postacie, ubrane w mocno sfałdowane szaty, wskazują na twórcę tego wybitnego dzieła ,wywodzącego się najprawdopodobniej z terenu Śląska.

Równie cennym przykładem barokowej stolarki i snycerki jest ambona z 1619 roku. Wykonana w całości z drewna, składa się z: podstawy, czaszy, baldachimu i schodów z drzwiczkami. Podstawę stanowi pełnoplastyczna rzeźba Mojżesza, na którego głowie oparta jest pięcioboczna czasza, kopulasta w dolnej partii i pięcioboczna w górnej. Obie części oddzielone są fryzem wypełnionym główkami aniołków i cokołami na których wsparte są kolumny ujmujące naroża górnej partii. Czoła cokołów ozdobione są płaskorzeóbionymi główkami kobiecymi. W polach pomiędzy kolumnami, ozdobionymi kaboszonami, usytuowane są półkoliście zakończone nisze z muszlami w podłuczach i rzeźbami Chrystusa oraz czterech ewangelistów. W podobnie ukształtowanych niszach balustrady schodów, ustawione są rzeźby pięciu apostołów z atrybutami w rękach. Nisze rozdzielone są półkolumnami, a całą balustradę ujmuje fryz wypełniony kaboszonami i poręcz. Schody zamknięte są drzwiczkami podzielonymi dwoma arkadkami i rozetkami. Nad czaszą zawieszony jest 8-boczny baldachim przykryty kopułą i zwieńczony rzeźbą Chrystusa Króla ustawioną na wysokim postumencie. Na narożach dolnej partii czaszy ustawione są rzeźby aniołów, trzymających w rękach narzędzia męki pańskiej. Rzeźbiarskie opracowanie postaci, ubranych w rozwiane i mocno sfałdowane szaty, wskazuje na mistrza z kręgu warsztatów frankfurckich.

W kruchcie podwieżowej kościoła stoi niewielka, licząca zaledwie 50 cm wysokości skarbonka wykonana w 1658 roku. Skrzynka wykonana z drewna z żeliwnymi okuciami i kłódkami , ustawiona jest na skręconej spiralnie kolumience osadzonej na niskim cokole. Skarbonka jest niezwykle rzadkim, na tym terenie, przykładem tego typu zabytku, tym cenniejszym, że noszącym wyraźne znamiona stylistyki epoki baroku wyrażonej specyficzną formą kolumienki.

Dużą wartość historyczną reprezentują dwie zachowane tablice z inskrypcjami upamiętniającymi procesy odbudowy kościoła, zawieszone na ścianach prezbiterium. Na pierwszej wykonanej w XVIII wieku zamieszczono tekst upamiętniający odbudowę kościoła z 1608 roku o następującym brzmieniu;” Ku chwale najwyższej Trójcy Świętej i Najwyższego Boga, Wiecznego Ojca, jemu równego Syna i Ducha Św. ten kościół, który 12.V.1596 roku razem z całym miastem, z wyjątkiem kilku domów, został doszczętnie w popiół obrócony - na koszt sławetnej Rady Miasta, w roku naszego zbawienia 1608 ponownie został odbudowany. Działo się to pod zarządem burmistrza Martinusa Martini i Leonhardusa Stern, sędziego Johanna Mylera i Johana Laub, rajców; Martinusa Meurera, Esaiasa Schlegela, Bartholo Leupolda, Bernharda Stelmachera. W służbie Ewangelii byli; magister Sebastianus Wecker - inspektor tegoż i sąsiednich kościołów, oraz dziekan Casparus Bocatius”. Tekst drugiej tablicy informuje o remontach przeprowadzonych w 1734 roku, po uszkodzeniach spowodowanych działaniami Wojny Trzynastoletniej.

Z XVII i XVIII wieku pochodzą 3 kamienne płyty nagrobne; Sebastiana Weckera zmarłego w 1610 roku, Davida Bielitza i Daniela Weitzmanna zmałych w 1672 roku i Tomasha Gottlieba Areldusa zmarłego w 1737 roku. Płyty ustawione są obecnie we wnętrzu kaplicy północnej.

Z sześciu dzwonów, jakie wisiały w wieży jeszcze przed I Wojną Światową, pozostały tylko 3. Najstarszy pochodzi z 1783 roku, a odlany został przez Johanna Georga Maukischa z Berlina. Jego średnica wynosi 0,67m. Dwa następne odlane zostały przez Ulricha z Apolda w 1895 roku. Pozostałe dzwony zostały zdjęte przetopione w czasie I Wojny Światowej.

Z wyposażenia ufundowanego w XIX wieku przetrwały; organy wykonane w firmie Sauera w 1876 roku i pochodzący z tego samego czasu neogotycki prospekt organowy, krzyż ołtarzowy z około 1884 roku, lichtarz z firmy Frageta z końca XIXw i 2 dzwonki z połowy XIX wieku. W kościele wisi obecnie obraz “Ukrzyżowanie” z XVII wieku, przeniesiony po 1945 roku z kościoła św. Gertrudy.

Opisane elementy wyposażenia są zaledwie częścią historycznego wystroju, jaki znajdował się we wnętrzu przed 1945 rokiem. Z inwentarzowych opisów wynika, że w kościele znajdowały się kielichy i pateny z XIV, XV i XVII wieku, rzeźby, misy cynowe, 1 tablica herbowa i jedno epitafium burmistrza Kleinerta, świeczniki i lichtarze oraz bardzo cenne i bogate zbiory starodruków. Część obiektów trafiła po wojnie do Muzeum Narodowego w Poznaniu ( tam przechowywana jest jedna rzeźba gotycka), a część do Muzeum w Gorzowie Wielkopolskim, gdzie znajduje się model barokowego ołtarza z kościoła św. Gertrudy i tarcza herbowa Królestwa Prus. Starodruki przechowywane są w kurii biskupiej w Gorzowie Wielkopolskim oraz w seminarium duchownym.

 

Kaplica św. Gertrudy

Zwyczajem średniowiecznych miast, problemy socjalne związane z opieką nad biednymi i chorymi rozwiązywano przy pomocy fundowanych, przez rady miejskie, przytułków nazywanych szpitalami. Z uwagi na częste w tamtych czasach epidemie chorób zakaźnych, owe szpitale sytuowano zazwyczaj poza granicami miast. Wznoszono je w formie zespołu budynków, wśród których znajdowała się kaplica i cmentarz. W Ośnie, już w XIII wieku, ufundowane zostały dwa takie zespoły, zlokalizowane na przedmieściach. Na Przedmieściu Frankfurckim założono szpital św. Gertrudy, patronki ubogich, a na Sulęcińskim szpital św. Jerzego, budowany najczęściej dla chorych na choroby zakaźne, np. na trąd. Ten drugi szpital, po rozbudowie miasta w XIV wieku, został przeniesiony poza mury miejskie i ulokowany przy przedniej bramie Sulęcińskiej. Po spaleniu się, w 1829 roku budynku, który wzniesiony był w konstrukcji ryglowej, szpital przeniesiono na ulicę Kościelną, do zbudowanego w 1831 roku nowego gmachu, w którym mieścił się do 1905 roku. Wówczas przeniesiono szpital do, nie zachowanego budynku, na ulicy Wodnej. W obrębie murów, po dawnym przytułku św. Jerzego, pozostała kaplica, którą w XVII i XVIII wieku, użytkowała gmina protestanckiego kościoła reformowanego. Kaplica spaliła się w 1829 roku i wkrótce potem została rozebrana. Stała ona pośrodku obecnego Placu Wolności, i zapewne była podobna do zachowanej kaplicy św. Gertrudy.

Kaplica św. Gertrudy położona na wzniesieniu terenu, po północno zachodniej Starego Miasta, jest niewielką ceglaną budowlą, o formie jednoprzestrzennej sali, zakończonej od wschodu trójbocznie. Zbudowano ją około połowy XV wieku, na miejscu starszej budowli w konstrukcji szkieletowej. Z kroniki z 1693 roku dowiadujemy się , iż w tym czasie z zespołu szpitalnego przetrwała tylko kaplica, a po budynkach szpitalnych spalonych w czasie wojny trzydziestoletniej nie pozostały żadne ślady, tylko pusty plac. W 1729 roku, na placu tym, z fundacji starosty Mauke zbudowano nowy przytułek, który później pełnił funkcję zajazdu, zwanego pod Trzema Lipami. Kaplica remontowana w latach 1668, 1687 i 1773, do XIX wieku pełniła funkcję kaplicy cmentarnej. Pod koniec XVIII wieku, po zlikwidowaniu cmentarza przy kościele farnym, wokół kaplicy urządzona została nekrpolia miejska. W 1822 roku rada miejska pozwoliła, żyjącym w mieście i okolicy katolikom, na odprawianie nabożeństw w kaplicy, w związku z czym przystąpiono do jej remontu. Jednakże w niedługi czas potem decyzją króla pozwolenie zostało cofnięte, a katolicy przez długi czas procesowali się z miastem o zwrot poniesionych nakładów finansowych. Zwrotu kosztów nie otrzymali, czego uzasadnieniem miały być nieprawidłowo prowadzone prace. Remont został dokończony przez miasto w 1850 roku. Wykonano wówczas nowe otwory okienne, pomalowano ściany i wykonano nowe ławki. W latach 1877-1878, w okresie remontu fary miejskiej odbywały się w kaplicy nabożeństwa, po czym ponownie przywrócono funkcję kaplicy pogrzebowej.

Kaplica zbudowana z cegły, o dużym formacie, w wiązaniu gotyckim, jest niewielką, prostokątną budowlą zakończoną od wschodu trójbocznie. Przykryta jest dachem dwuspadowym, załamanym wielobocznie od wschodu, a od zachodu zakończona jest trójkątnym szczytem. Elewacje opięte zostały przyporami, pomiędzy którymi usytuowane są szerokie, ostrołukowe okna, o uskokowych sfazowanych, ościeżach. W przyziemiu elewacji zachodniej widnieje ślad po zamurowanym w XIX wieku, portalu w formie dwóch biforyjnie zestawionych ostrołukowych arkad. U podstawy szczytu biegnie fryz ze skośnie ułożonych cegieł, a pole szczytu dzielą trzy wysmukłe blendy; środkowa ostrołukowa, dwie boczne zakończone połówkami ostrołuków. Wejście do wnętrza wykonane zostało w formie ostrołukowej arkady umieszczone w elewacji południowej. Nad wejściem widoczne jest zamurowane niewielkie ostrołukowe okno, o sfazowanych narożnikach. Elewacje podłużne i wschodnia zwieńczone są pasami fryzów o tynkowanym tle. Wnętrze przykryte zostało wtórnie drewnianym belkowym stropem, odeskowanym od strony poddasza. Na ścianach widoczne są ostrołukowe arkady, pomiędzy którymi widnieją ślady pach sklepiennych, świadczące, że pierwotnie wnętrze nakryte było sklepieniami.

Z pierwotnego wyposażenia nie zachowały się żadne elementy. Z opisów i fotografii wnętrza z 1913 roku wynika, że znajdował się tam ołtarz z kopią obrazu Rubensa “Ukrzyżowanie”, barokowa ambona i 2 świeczniki ufundowane przez lejtnanta Samuela Friedricha Schobera w 1668 roku.

 

Kościół filialny p.w. Krzyża Świętego

Na początku XX wieku w Ośnie powstała nowa wspólnota religijna, zwana Kościołem Nowoapostolskim. Powstał on w latach trzydziestych XIX wieku z inicjatywy Edwarda Irvinga ze Szkocji i dość szybko zakorzenił się w protestanckich krajach Europy Zachodniej. W okresie międzywojennym w Ośnie mieszkało około 80 wyznawców tej religii. Zawiązali oni tu swoją gminę i rozpoczęli starania zmierzające do budowy własnej świątyni. Na początku lat trzydziestych XX wieku wykupiono działkę od mistrza bednarskiego Schmidta i zlecono wykonanie projektu miejscowemu architektowi Fredrichowi Thisiusowi. Budowę rozpoczętą w kwietniu 1933 roku, a ukończoną już 3 miesiące później, prowadzili ośnieńscy rzemieślnicy: Eduard Buttner, Ernest Sprenger i Paul Strehl. Razem z kościołem zbudowana została plebania. Świątynia funkcjonowała do 1945 roku. Po wojnie przez długie lata pozostawała nie użytkowana, aż wreszcie na początku lat dziewięćdziesiątych przekazana została na rzecz parafii św. Jakuba i staraniem proboszcza w 1992 roku została wyremontowana i poświęcona jako kościół pomocniczy pw. Podwyższenia Krzyża Świętego.

Kościół usytuowany został poza obrębem murów obronnych, po południowo wschodniej stronie miasta, przy dawnej ulicy Werderstrasse, ob. Alei Pokoju. Wzniesiono go z cegły w formie niewielkiej salowej budowli zwróconej częścią prezbiterialną w kierunku południowym. Niewysoką bryłę nakrywa dwuspadowy dach z sygnaturką. Główne wejście do wnętrza w elewacji północnej ujęte zostało ustawionymi skośnie podwójnymi filarkami z cegły klinkierowej i zwieńczone kompozycją z ceglanych kształtek w formie kratownicowo ukształtowanej płyciny, zakończonej krzyżem. Południową elewację kształtuje motyw pseudoapsydy akcentowanej dwoma skośnie ustawionymi filarkami z cegły klinkierowej. Elewacje podłużne podzielone zostały półkolistymi oknami. Przy elewacji zachodniej stała zakrystia, którą rozebrano w 1992 roku. Jednoprzestrzenne wnętrze nakrywa drewniany belkowy strop, a ściany pomiędzy oknami dzieli rytm lizen z cegły klinkierowej ułożonej na przemian z pasami muru tynkowanego. Kompozycję ściany ołtarzowej stanowi motyw krzyża, wymurowany z cegły klinkierowej.

Dawna kaplica rzymsko katolicka p.w. świętego Krzyża

Od czasu wprowadzenia reformacji do 2 połowy XVIII wieku w Ośnie, podobnie jak na Pomorzu i w Brandenburgii, ludność wyznania rzymsko katolickiego nie miała możliwości organizacji parafii i budowy własnych świątyń. Sytuacja ta zmieniła się w XIX stuleciu. Mieszkający w Ośnie katolicy, już w 1822 roku uzyskali od rady miejskiej zgodę na zaadaptowanie kaplicy świętej Gertrudy na własne potrzeby. Podjęte zostały nawet prace remontowe, które na skutek decyzji króla, nakazującego powrót katolików do parafii we Frankfurcie / Odrą, zostały przerwane. Do projektu budowy własnej świątyni powrócili katolicy w 1854 roku kupując od mistrza gwoździarskiego Kipferlinga działkę przy ówczesnej ulicy Lange Strasse ob. Kopernika. W 3 lata później na zapleczu działki wzniesiona została niewielka kaplica, a na froncie parceli w 1859 roku powstał dom, powołanej wówczas do życia, małej parafii misyjnej, która obsługiwała część terenu powiatu Torzymskiego. W 1895 roku do parafii ośniańskiej przyłączono Sulęcin, przenosząc tam jednocześnie jej siedzibę. Kaplica w Ośnie przebudowana i adaptowana, po 1895 roku, na cele gospodarcze, została kupiona przez zarząd miasta w 1937 roku. Po 1945 roku użytkowana była przejściowo na cele magazynowe. W latach siedemdziesiątych zamurowano okna, a na początku lat dziewięćdziesiątych uszczelniono pokrycie dachu. Obecnie jest nie użytkowana, w złym stanie technicznym.

Dawna kaplica usytuowana na podwórzu, na granicy parceli nr 5 przy ulicy Kopernika, zbudowana została z cegły i otynkowana. Jest to niewielka, salowa budowla przykryta dachem dwuspadowym, częścią prezbiterialną zwrócona w kierunku południowym. Na elewacji podłużnej od strony podwórza widoczne ślady dawnych podziałów w formie 5 długich, półkoliście zakończonych okien, z wtórnie przekutymi w dolnych partiach prostokątnymi wrotami. Wejście główne znajduje się w ścianie szczytowej od strony północnej i ma formę półkolistego portalu ujętego węgarkami. Wnętrze, pierwotnie przykryte drewnianym stropem, jest obecnie podzielone ściankami działowymi na szereg małych pomieszczeń.

W okresie funkcjonowania świątyni, jej wnętrze wyposażone było w szereg cennych barokowych elementów wyposażenia takich jak; drewniany świecznik, 3 obrazy, organy i wykonany w drewnie model późnobarokowego ołtarza, który przeniesiony pod koniec XIX wieku do fary miejskiej, obecnie przechowywany jest w Muzeum Regionalnym w Gorzowie Wlkp.

Dawna synagoga

Gmina żydowska powstała w Ośnie na początku XIX wieku, przy czym żydzi ( nie licząc okresu średniowiecza) zaczęli osiedlać się tu od końca XVIII wieku. W 1800 roku powstała pierwsza synagoga zbudowana w konstrukcji szkieletowej. Spaliła się w 1829 roku, a następną świątynię wzniesiono już z cegły w 1850 roku przy ulicy 1 Maja 1. Synagogę przebudowano w latach trzydziestych XX wieku na zachowany do dziś dom mieszkalny.

Dawne seminarium nauczycielskie

Okazały gmach dawnego seminarium zbudowany przy ulicy Rzepińskiej wg. projektu Flaminusa w latach 1862-1864, powstał z środków państwowych, a zadaniem szkoły miało być kształcenie nauczycieli z całego regionu. W istocie funkcję tę pełniło seminarium do 1876 roku, kiedy zmieniono jego profil nauczania na tzw. szkołę przygotowawczą. W 1886 roku po drugiej stronie ulicy bliżej torów kolejowych zbudowano równie okazały gmach internatu . W 1923 roku poraz kolejny zmieniono profil szkoły, przekształcając ją na Wyższą Szkołę Realną. W sąsiedztwie szkoły w 5 lat później zbudowano zachowaną do dziś salę gimnastyczną. Po 1945 roku umieszczone tu zostało tu Liceum Pedagogiczne, a obecnie w gmachu mieści się Zespół Szkół Ekonomicznych.

Gmach seminarium wzniesiony z cegły klinkierowej, zakomponowany został w formie dużego trójskrzydłowego i dwupiętrowego założenia, zwróconego fasadą w kierunku ulicy Rzepińskiej. W wystroju elewacji, utrzymanej w stylistyce neoklasycystycznej z elementami form neogotyckich, zwracają uwagę podziały poziome, uzyskane przez zastosowanie pasów cegieł o zróżnicowanej względem lica kolorystyce. Ten sposób dekoracji zastosowany został później w budynku internatu oraz poczty wzniesionej w 1891 roku. Elementy form neogotyckich wykonano w kształcie schodkowych szczytów skrzydeł bocznych oraz ryzalitu centralnego skrzydła głównego, którego naroża ujęto wielobocznymi basztami o średniowiecznym wyglądzie. We wnętrzu zakomponowanym w układzie dwu i pół traktowym, z szerokimi korytarzami biegnącymi pośrodku każdego ze skrzydeł, mieściły się sale wykładowe, aula i jadalnia. Wnętrza posiadały bogaty wystrój, niestety nie zachowany. We wzniesionym budynku internatu nawiązano do form seminarium, przy czym zamiast elementów neogotyckich wprowadzono tu stylistykę neorenesansową widoczną w kształcie zwieńczenia elewacji murem attykowym.

Gmach Szkoły Podstawowej

Do czasów reformacji szkoła dla dzieci mieściła się w pobliżu kościoła i prowadzona była przez duchownych. W XVI wieku powstała szkoła miejska, która zlokalizowana była w tym samym rjonie przy ulicy Szkolnej. W 1751 roku zbudowany został nowy gmach usytuowany na rogu ulicy Pocztowej i Starego Rynku. Tam szkoła pozostawała do 1850 roku, po czym przeniesiono ją do nowego budynku przy ulicy 1 Maja, gdzie mieściła się do 1927 roku. Wówczas rozpoczęto budowę, zachowanego do dziś gmachu, przy ulicy Jeziornej 2, wzniesionej według projektu rejonowego mistrza budowlanego Walckera. Wzniesiono ją w formie okazałego trójkondygnacyjnego gmachu z podwyższoną partią centralną, przykrytą czterospadowym dachem, zwieńczonym ośmioboczną wieżyczką, zakończoną tarasem. Do części środkowej dostawiono dwa boczne skrzydła przykryte odrębnymi dachami trójspadowymi z lukarnami. Wystrój elewacji bocznych skrzydeł dostosowano do części centralnej. Funkcję szkoły podstawowej i gimnazjum pełni obiekt do chwili obecnej.

Gmach poczty

Pierwszą linię pocztową biegnącą przez Ośno uruchomiono wkrótce po 1650 roku. Przewóz poczty odbywał się na podobnej zasadzie jak w innych miastach regionu; dyliżans pocztowy przejeżdżał dwa, trzy razy w tygodniu o oznaczonych godzinach i zatrzymywał się zapewne przy ulicy Pocztowej ( wcześniej Rybackiej), i tu następowało przekazywanie i odbieranie przesyłek. W 1711 roku na rogu ulicy Pocztowej i Nowego Rynku zbudowany został dom poczmistrza Bielitza, w którym znajdować się musiało jakieś pomieszczenie pocztowe. Od czasu budowy kolei przewozem poczty zajęły się wydzielone służby przy dworcach kolejowych, a w mieście zbudowano samodzielny gmach poczty. Powstał on, w 1891 roku, na Przedmieściu Sulęcińskim na miejscu rozebranego w 1888 roku kościoła św. Trójcy. W 1901 roku uruchomiony został w Ośnie telegraf.

Gmach poczty wzniesiono w formie prostokątnej, podpiwniczonej i dwukondygnacyjnej budowli, przykrytej dachem dwuspadowym z narożną wieloboczną wieżyczką, przykrytą wysmukłym stożkowym hełmem. Wystrój elewacji z pasami glazurowanych cegieł i odcinkowymi oknami, nawiązuje do formy opisanego wcześniej gmachu seminarium i internatu. Funkcje pocztowe pełniły pomieszczenia na parterze, na piętrze natomiast mieściło się mieszkanie pocztmistrza.

Budynek dawnego Domu Starców - obecnie Dom Seniora I

Omawiany budynek Domu Starców zbudowano, w latach 1868 - 1870, przy ulicy Gronowskiej. Po remoncie wykonanym przez miasto w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, umieszczono w nim Dom Seniora. Dom wzniesiony z cegły i otynkowany, jest niewielkim, prostokątnym podpiwniczonym i parterowym budynkiem przykrytym dachem dwuspadowym. Jedyną ozdobą elewacji, podzielonych symetrycznie rozmieszczonymi oknami zakończonymi łukami odcinkowymi, są konsolowe gzymsy obiegające elewacje podłużne.

Cmentarze

W okresie średniowiecza w Ośnie znajdowały się 3 cmentarze: jeden przy kościele św. Jakuba, drugi przy kaplicy św. Gertrudy, trzeci przy kaplicy św. Trójcy. Pierwszy został zamknięty i zlikwidowany około 1780 roku, trzeci zamknięto w połowie XIX wieku. Pozostał cmentarz przy kaplicy św. Gertrudy, który już w końcu XVIII wieku powiększono i ogrodzono kamiennym murem. Przy murze cmentarza zaczęły powstawać kaplice grobowe, z których 3 przetrwały do chwili obecnej. Po zamknięciu cmentarza przy kościele św. Trójcy, teren jedynego czynnego cmentarza okazał się za mały i wówczas władze miejskie przeznaczyły pod pochówki teren po wschodniej stronie szosy Frankfurckiej. Obszar ten od strony drogi również ogrodzono kamiennym murem, wytyczając jednocześnie dwie aleje biegnące równolegle do szosy i trzy aleje poprzeczne. Aleje obsadzono drzewami, a przy murze od strony drogi zaczęto także budować kaplice grobowe, z których przetrwała jedna. W 1912 roku pod pochówki przeznaczono jeszcze jeden obszar po zachodniej stronie szosy Frankfurckiej. Tu mieści się do dziś cmentarz komunalny, podczas gdy po dwóch pierwszych pozostały ogrodzenia, kompozycja alei oraz pojedyńcze nagrobki i mogiły.

Kaplice budowane z cegły i tynkowane miały wyrównane wielkości. Kryte były dachami dwu i czterospadowymi. We wnętrzach mieściły się krypty i pomieszczenia na poziomie parteru. Najstarszy przykład kaplicy, należącej do rodziny Krause, zachował się na cmentarzu św. Gertrudy, przy murze południowym. Jest niewielką, kwadratową w rzucie budowlą z kryptą i jednoprzestrzennym pomieszczeniem w przyziemiu. Kaplica przykryta jest dachem dwuspadowym z trójkątnym tympanonem nad wejściem głównym, elewacje boniowane, opięte są lizenami. W elewacji frontowej mieści się odcinkowy portal.

Około 1850 roku po północno wschodniej stronie jeziora Reczynek na wzgórzu otoczonym lasem założony został jeszcze jeden cmentarz należący do wspólnoty żydowskiej, którego teren otoczony murem kamiennym przetrwał do chwili obecnej. W obrębie ogrodzenia, zachowało się 6 kamiennych macew z końca XIX wieku i kilkanaście dalszych zachowanych fragmentarycznie, porozrzucanych po całym terenie.

Pomnik

Na wytyczonym w 1934 roku placu po zachodniej stronie Jeziora Reczynek, w trzy lata później zbudowany został pomnik nazwany imieniem Dietricha Eckarta. Projekt pomnika wykonany przez radcę budowlanego dr. Gremmelta, wzniesiono z kamieni granitowych w formie wieżowego monumentu przeprutego w dolnej partii czterema ostrołukowymi arkadami.

 
«« wstecz
drukuj wyślij ten link
  
  
Maillista
Wpisz swój adres email.
- Aktualności
dopisz
  
Online: 2 odwiedzin: 3030290 top
Strona główna | Mapa | BIP |
© 2008 - 2017 Ośno Lubuskie. All rights reserved
Czas generowania strony : 0.45 sek.