Kaplica św. Gertrudy
Zwyczajem średniowiecznych miast, problemy socjalne związane z opieką nad biednymi i chorymi rozwiązywano przy pomocy fundowanych, przez rady miejskie, przytułków nazywanych szpitalami. Z uwagi na częste w tamtych czasach epidemie chorób zakaźnych, owe szpitale sytuowano zazwyczaj poza granicami miast. Wznoszono je w formie zespołu budynków, wśród których znajdowała się kaplica i cmentarz. W Ośnie, już w XIII wieku, ufundowane zostały dwa takie zespoły, zlokalizowane na przedmieściach. Na Przedmieściu Frankfurckim założono szpital św. Gertrudy, patronki ubogich, a na Sulęcińskim szpital św. Jerzego, budowany najczęściej dla chorych na choroby zakaźne, np. na trąd. Ten drugi szpital, po rozbudowie miasta w XIV wieku, został przeniesiony poza mury miejskie i ulokowany przy przedniej bramie Sulęcińskiej. Po spaleniu się, w 1829 roku budynku, który wzniesiony był w konstrukcji ryglowej, szpital przeniesiono na ulicę Kościelną, do zbudowanego w 1831 roku nowego gmachu, w którym mieścił się do 1905 roku. Wówczas przeniesiono szpital do, nie zachowanego budynku, na ulicy Wodnej. W obrębie murów, po dawnym przytułku św. Jerzego, pozostała kaplica, którą w XVII i XVIII wieku, użytkowała gmina protestanckiego kościoła reformowanego. Kaplica spaliła się w 1829 roku i wkrótce potem została rozebrana. Stała ona pośrodku obecnego Placu Wolności, i zapewne była podobna do zachowanej kaplicy św. Gertrudy.
Kaplica św. Gertrudy położona na wzniesieniu terenu, po północno zachodniej Starego Miasta, jest niewielką ceglaną budowlą, o formie jednoprzestrzennej sali, zakończonej od wschodu trójbocznie. Zbudowano ją około połowy XV wieku, na miejscu starszej budowli w konstrukcji szkieletowej. Z kroniki z 1693 roku dowiadujemy się , iż w tym czasie z zespołu szpitalnego przetrwała tylko kaplica, a po budynkach szpitalnych spalonych w czasie wojny trzydziestoletniej nie pozostały żadne ślady, tylko pusty plac. W 1729 roku, na placu tym, z fundacji starosty Mauke zbudowano nowy przytułek, który później pełnił funkcję zajazdu, zwanego pod Trzema Lipami. Kaplica remontowana w latach 1668, 1687 i 1773, do XIX wieku pełniła funkcję kaplicy cmentarnej. Pod koniec XVIII wieku, po zlikwidowaniu cmentarza przy kościele farnym, wokół kaplicy urządzona została nekrpolia miejska. W 1822 roku rada miejska pozwoliła, żyjącym w mieście i okolicy katolikom, na odprawianie nabożeństw w kaplicy, w związku z czym przystąpiono do jej remontu. Jednakże w niedługi czas potem decyzją króla pozwolenie zostało cofnięte, a katolicy przez długi czas procesowali się z miastem o zwrot poniesionych nakładów finansowych. Zwrotu kosztów nie otrzymali, czego uzasadnieniem miały być nieprawidłowo prowadzone prace. Remont został dokończony przez miasto w 1850 roku. Wykonano wówczas nowe otwory okienne, pomalowano ściany i wykonano nowe ławki. W latach 1877-1878, w okresie remontu fary miejskiej odbywały się w kaplicy nabożeństwa, po czym ponownie przywrócono funkcję kaplicy pogrzebowej.
Kaplica zbudowana z cegły, o dużym formacie, w wiązaniu gotyckim, jest niewielką, prostokątną budowlą zakończoną od wschodu trójbocznie. Przykryta jest dachem dwuspadowym, załamanym wielobocznie od wschodu, a od zachodu zakończona jest trójkątnym szczytem. Elewacje opięte zostały przyporami, pomiędzy którymi usytuowane są szerokie, ostrołukowe okna, o uskokowych sfazowanych, ościeżach. W przyziemiu elewacji zachodniej widnieje ślad po zamurowanym w XIX wieku, portalu w formie dwóch biforyjnie zestawionych ostrołukowych arkad. U podstawy szczytu biegnie fryz ze skośnie ułożonych cegieł, a pole szczytu dzielą trzy wysmukłe blendy; środkowa ostrołukowa, dwie boczne zakończone połówkami ostrołuków. Wejście do wnętrza wykonane zostało w formie ostrołukowej arkady umieszczone w elewacji południowej. Nad wejściem widoczne jest zamurowane niewielkie ostrołukowe okno, o sfazowanych narożnikach. Elewacje podłużne i wschodnia zwieńczone są pasami fryzów o tynkowanym tle. Wnętrze przykryte zostało wtórnie drewnianym belkowym stropem, odeskowanym od strony poddasza. Na ścianach widoczne są ostrołukowe arkady, pomiędzy którymi widnieją ślady pach sklepiennych, świadczące, że pierwotnie wnętrze nakryte było sklepieniami.
Z pierwotnego wyposażenia nie zachowały się żadne elementy. Z opisów i fotografii wnętrza z 1913 roku wynika, że znajdował się tam ołtarz z kopią obrazu Rubensa “Ukrzyżowanie”, barokowa ambona i 2 świeczniki ufundowane przez lejtnanta Samuela Friedricha Schobera w 1668 roku.
